برای بسیاری از شرکتهای دانشبنیان، مهمترین داراییها لزوما در ساختمان، زمین، ماشینآلات و تجهیزات خلاصه نمیشود. دانش فنی، فناوری، نرمافزار و برند میتوانند بخش مهمی از ارزش اقتصادی یک شرکت را تشکیل دهند؛ با این حال، استفاده از این داراییها در فرایند تأمین مالی، همچنان محدود است. اکنون تلاش میشود بخشی از این ظرفیت به شبکه بانکی و بازار سرمایه وارد شود تا شرکتهای دانشبنیان بتوانند علاوه بر داراییهای فیزیکی، از داراییهای نامشهود خود نیز برای تأمین مالی استفاده کنند.
یکی از مسیرهای در حال پیگیری، استفاده از داراییهای نامشهود به عنوان بخشی از وثایق در شبکه بانکی است.
حامد رفیعی، رئیس مرکز تأمین مالی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان درباره این سازوکار میگوید: «در شبکه بانکی، اوراق توسعه فناوری، یک تفاهمی داریم که ۲۰ درصد وثایق بتواند از طریق دارایی نامشهود تأمین شود.»
این سهم در مرحله نخست ۲۰ درصد در نظر گرفته شده است، اما در صورت ایجاد سابقه اعتباری مناسب برای شرکتها، امکان افزایش آن وجود دارد. هدف این است که شرکتی که عملکرد مناسبی در بازپرداخت تعهدات خود دارد، به تدریج بتواند سهم بیشتری از وثایق مورد نیاز خود را از محل داراییهای نامشهود تأمین کند.
رفیعی در توضیح این روند میگوید: «اگر آن شرکت تاریخچه خوبی از خودش داشته باشد و نکول نداشته باشد و بهموقع اقساطش را پرداخت کند، در مرحله بعد سهم اعتبار آن به ۴۰ درصد افزایش پیدا میکند؛ در مرحله بعد، اگر شرایط بهتری داشته باشد، این سهم به ۵۰ درصد میرسد و شاید در نهایت به مشتری قابل اعتمادی تبدیل شود که ۱۰۰ درصد وثیقه آن از محل دارایی نامشهود تأمین شود.»
وثیقههای نامشهود در انتظار یک سامانه جامع
انتخاب سهم ۲۰ درصدی برای آغاز این فرایند نیز با هدف اجرای تدریجی طرح و همراه کردن شبکه بانکی انجام شده است. رفیعی با اشاره به این رویکرد میگوید: «ما خودمان خواستیم ۲۰ درصد باشد. چون ما عجله نداریم؛ برای انجام یک کار خوب میخواهیم کار خوب را خوب انجام بدهیم. بر همین اساس، در مرحله نخست قرار است بانکها ۲۰ درصد از وثایق مورد نیاز را از محل داراییهای نامشهود بپذیرند و این ظرفیت فعلا در چارچوب اوراق توسعه فناوری دنبال شود.
در حال حاضر، نبود سامانه جامع وثایق نیز یکی از محدودیتهای توسعه این سازوکار است. تا زمان راهاندازی این سامانه، استفاده از داراییهای نامشهود در قالب اوراق توسعه فناوری پیگیری میشود. رفیعی در این باره توضیح میدهد: «گفتم باید سامانه جامع وثایق بیاد که همه دیگه همهگیر بشود. فعلا که هنوز سامانه جامع وثایق نیامده، ما روی اوراق توسعه فناوری خودمون تا ۲۰ درصد رو میتونیم دارایی نامشهود پیگیری کنیم.»
در همین چارچوب، بخشی از شرکتها به مرحله دریافت منابع رسیدهاند و باید وثایق مورد نیاز خود را ارائه کنند.
بر اساس توضیحات رفیعی، ۷۹ همت اوراق توسعه فناوری معرفی شده که ۲۰ همت آن قطعی و تأیید شده است. شرکتهایی که در مرحله نهایی دریافت منابع قرار دارند، باید وثایق خود را ارائه کنند و دارایی نامشهود میتواند بخشی از این وثایق را پوشش دهد.
رفیعی در این باره میگوید: «۷۹ همت اوراق معرفی شده که ۲۰ همت آن قطعی و تأیید شده است و شرکتها باید برای دریافت آن، وثایق خود را ارائه کنند. به محض اینکه شرکت برای دریافت منابع اقدام کند، باید وثایق خود را ارائه دهد. ۲۰ شرکت نیز آماده دریافت منابع هستند.»
از بانک تا بورس؛
داراییهای نامشهود در مسیر تأمین مالی اما استفاده از داراییهای نامشهود تنها به شبکه بانکی محدود نمیشود و بازار سرمایه نیز به تدریج در حال پذیرش این نوع داراییها به عنوان بخشی از ظرفیت تأمین مالی شرکتهای دانشبنیان است. برخی شرکتهای دانشبنیان وارد بازار سرمایه شدهاند و حتی تعدادی از آنها عرضه اولیه داشتهاند. بخشی از این شرکتها نیز در حوزه انتشار اوراق فعالیت کردهاند و تجربه تأمین مالی از طریق ابزارهای بازار سرمایه را به دست آوردهاند. در میان این تجربهها، پلتفرمهای فعال در حوزه فیلم نیز قرار دارند.
رفیعی درباره تجربه این شرکتها میگوید: «پلتفرمهای ما که در حوزه فیلم و اینها کار میکنند، رفتند، موفق هم بودند.» این تجربه اگرچه آغاز استفاده از ظرفیت بازار سرمایه برای این دسته از شرکتها بوده، اما از نگاه معاونت علمی کافی نیست و توسعه ابزارهای تأمین مالی باید ادامه پیدا کند.
در همین راستا، هدف صرفا استفاده از ابزارهایی مانند اوراق منفعت و مرابحه نیست و تلاش میشود ابزارهای متنوعتری برای تأمین مالی داراییهای نامشهود ایجاد شود. دانش فنی، نرمافزار و برند از جمله داراییهایی هستند که میتوانند در این مسیر مورد استفاده قرار گیرند و به ابزارهای قابل اتکاتری برای تأمین مالی تبدیل شوند.
رفیعی با اشاره به این رویکرد میگوید: «اوراق منفعت و اوراق مرابحه نرمافزار برای این هدف کفایت نمیکند. باید به سمت اوراق صکوک اجاره و همچنین اوراق صکوک دانش فنی، مانند نرمافزار و برند، حرکت کرد تا این ابزارها در اقتصاد جا بیفتند؛ نه فقط برای زیستبوم دانشبنیان، بلکه برای تحقق اقتصاد دانشبنیان.»
به این ترتیب مسیر استفاده از داراییهای نامشهود برای تأمین مالی شرکتهای دانشبنیان، از پذیرش بخشی از این داراییها به عنوان وثیقه در شبکه بانکی آغاز شده و همزمان در بازار سرمایه نیز در حال توسعه است. در نخستین گام، امکان تأمین ۲۰ درصد وثایق از محل داراییهای نامشهود در چارچوب اوراق توسعه فناوری فراهم شده و ۲۰ شرکت دانشبنیان نیز آماده استفاده از این ظرفیت هستند؛ ظرفیتی که در صورت موفقیت، میتواند به تدریج به سهمهای بالاتر و حتی پوشش کامل وثایق از محل داراییهای نامشهود منجر شود.
