چرا ۴۰ درجه در ایران از ۳۰ درجه در اروپا خنکتر است؟
به گزارش خط بازار؛ سازمان جهانی بهداشت اخیرا هشدار داد موج گرمای اخیر در اروپا ممکن است تا پایان تابستان بیش از ۲۰ هزار قربانی بگیرد. در همین روزها، در ایران که دمای هوا به ۵۰ درجه هم میرسد، مردم کویر با ۴۵ درجه چای مینوشند و زندگی در جریان است. فرق این دو در چیست؟ چرا اروپاییها در ۳۰ درجه کلافه میشوند، اما ایرانیها در ۴۵ درجه، آرام و معمولی به زندگی ادامه میدهند؟
دبیرکل سازمان جهانی بهداشت حدود ۲۰ روز قبل اعلام کرد موج گرمای بیسابقه اوایل تابستان در اروپا ممکن است عامل صدها مورد مرگ و میر مازاد در این قاره باشد. گرمایی که تا پیش از این اعلام نیز در کشورهایی مانند فرانسه، بلژیک و هلند به قربانی شدن بیش از ۳۰۰۰ نفر منجر شده بود.
پژوهشگران دانشگاه ایندیانا برآورد کردند موج گرما که از نیمه خرداد اروپا را فرا گرفته ممکن است تا پایان تابستان بیش از ۲۰ هزار نفر تلفات به جای بگذارد. اما تفاوت پنج تا ۱۰ درجهای این گرمای سوزان بین اروپا و ایران در این روزها، آن هم در شرایطی که ایران دمای ۴۰ تا ۵۰ درجه را تجربه میکند و اروپا با دمایی حدود ۳۰ تا ۳۵ درجه گرما مواجه است، این سوال را مطرح میکند که چرا اروپاییها آن را بحران آب و هوایی مینامند اما مردم مناطق کویری و جنوبی ایران و حتی در مناطق گرمسیر ایران از اهواز و زاهدان گرفته تا کرمان در برابر این دمای طاقتفرسای هوا دوام میآورند؟ شاید بهتر است مهمترین عامل را ترکیبی از عوامل فیزیولوژیکی، اقلیمی، زیرساختی و سبک زندگی دانست.
بدن ایرانی؛ سازگار با گرما، مقاوم در برابر حرارت
بدن انسان به طور طبیعی و به مرور با اقلیمی که در آن زندگی میکند سازگار میشود. این فرآیند که در زیستشناسی با عنوان «همهوایی» (acclimatization) شناخته میشود، به موجودات زنده امکان میدهد تا با شرایط اقلیمی جدید تطبیق پیدا کنند.بدن مردم ایران در طول دهههای گذشته به عنوان کشوری که بخش بزرگی از آن اقلیم گرم و خشک دارد، این سازگاری را به مرور کسب کرده است. اما اروپاییها به خصوص در اروپای مرکزی و شمالی دارای اقلیم معتدل و خنک هستند.
وقتی دمای هوا در آن نقاط ناگهان به ۳۰ درجه میرسد بدن برای مقابله با این سطح از حرارت آموزش دیده نیست و سیستم تنظیم دمای بدن آنها غافلگیر میشود.
رطوبت و دمای احساسی؛ تفاوت بزرگ اقلیمی
رطوبت و دمای احساسی فاکتور مهم دیگری است که اغلب نادیده گرفته میشود. در بسیاری از شهرهای اروپایی رطوبت هوا بالاست. در این شرایط عرق روی پوست تبخیر نمیشود تا بدن خنک شود. هوای ۳۰ درجه آن هم با رطوبت بالا در اروپا بسیار کلافهکنندهتر و خطرناکتر از ۴۰ درجه در هوای خشک شهرهای مرکزی ایران مانند یزد یا کرمان است. اما هوای خشک در مناطق گرم ایران باعث تبخیر سریع تعریق بدن شده و پوست را خنک میکند. در نتیجه دمای ۴۰ درجه در هوای خشک ایران گاهی از ۳۰ درجه در هوای شرجی اروپا برای بدن قابل تحملتر است.
معماری ایرانی؛ وقتی دیوارها با گرما میجنگند
نحوه ساخت و ساز شهرها و معماری در اروپا و ایران تفاوت بزرگ بعدی است. دیوارهای ضخیم و پنجرههای دوجداره با عایق حرارتی عالی در ساختمانهای قدیمی اروپایی برای نگه داشتن گرما ساخته شدهاند که بهترین کارکرد را در زمستان دارند. اما این ساختمانها در تابستان مانند یک تله حرارتی عمل و گرما را درون خود حبس میکنند. در مقابل، خانهها و ساختمانها در معماری ایرانی به گونهای طراحی شدهاند که با گرما مقابله کنند. سقفهای گنبدی شکل که نور خورشید را پراکنده میکنند و تا ۱۰ درجه گرما را کاهش میدهند.
بادگیرهای معروف یزدی
که هوای گرم را از طریق شیارهای بالای بادگیر وارد و بعد از برخورد با آب، سبک و خنک میکردند و به سایر قسمتهای خانه میفرستادند. گودال باغچهها که پایینتر از حیاط مرکزی احداث میشدند و با درختان پهن برگ و حوض آب، محیطی خنک به وجود میآوردند.
مجله تایم در گزارشی به ایالات متحده پیشنهاد کرد برای مقابله با گرمای هوای کمسابقه در این کشور از روشهای معماری خاورمیانه و ایران برای ساختن بنا استفاده کند زیرا این راهکار از همه لحاظ بهصرفهتر است.
تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی که جهان را در بر میگیرد
موج گرمای اروپا که از اواخر ماه مه آغاز شد و تا پایان ژوئن ادامه یافت، یکی از شدیدترین موجهای گرمای ثبتشده در تاریخ این قاره بود. در فرانسه، دمای هوای پاریس در ماه ژوئن به رکورد ۴۰.۹ درجه سانتیگراد رسید و آلمان نیز برای سومین روز پیاپی گرمترین روز ثبتشده خود را تجربه کرد.سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد که از ۲۱ ژوئن به این سو، بیش از ۱,۳۰۰ مورد مرگ اضافی مرتبط با گرمای شدید در سراسر اروپا ثبت شده است. این آمار در فرانسه، بلژیک و هلند به بیش از ۳,۷۰۰ نفر نیز رسیده است.
پژوهشگران مؤسسه نسبتدهی هوای جهان نیز اعلام کردند که وقوع این موج گرما بدون تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی، «تقریباً غیرممکن» بوده است.با وجود تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی، این خطر به مرور بیشتر میشود و حتی مردم جهان هر سال با موجهای گرمایی طولانیتر روبرو میشوند.موج گرما در اروپا بار دیگر ثابت کرد که تغییرات اقلیمی یک تهدید جدی برای سلامت و زندگی مردم است و کشورها باید هرچه سریعتر برای مقابله با این پدیده زیرساختهای خود را مقاومسازی کنند.
معماری ایرانی همواره پاسخگوی اقلیم بوده است
علی عطریان، معمار و مدرس دانشگاه، درباره راز ماندگاری و کارایی معماری ایرانی در مقابله با گرما گفت: معماری ایرانی در حوزه مصالح و فرم، همواره پاسخگوی اقلیم بوده است. معماران ایرانی برای ساخت بناها همیشه از مصالح اطراف خود با کیفیت مطلوب استفاده میکردند تا بتوانند آسایش حرارتی را برای ساکنان فراهم کنند.در اقلیم گرم و خشک، مصالحی مثل خشت و آجر که با کاهگل پوشانده میشود، اینرسی حرارتی بالایی دارند؛ یعنی در طول روز گرمای خورشید را جذب و در شب آن را پس میدهند.
معماری سنتی ایران، جهتگیری هوشمندانه ساختمانهاست
وی در ادامه افزود: یکی از اصول کلیدی در معماری سنتی ایران، جهتگیری هوشمندانه ساختمانهاست. در اصفهان، خانهها با زاویهای ساخته میشدند که در تابستان، نور خورشید به عمق فضا نفوذ نکند و در زمستان، از گرمای آن استفاده شود. همچنین، استفاده از جبهههای جنوبی به عنوان زمستاننشین و جبهههای شمالی به عنوان تابستاننشین، یکی از راهکارهای هوشمندانه برای تطبیق با تغییرات فصلی بود.عطریان با اشاره به تفاوت معماری امروز و گذشته گفت: متأسفانه در معماری امروز، به دلیل ارزان بودن انرژی در ایران، کمتر به این اصول توجه میشود. اما با افزایش دمای کره زمین و بحران انرژی، ناگزیر به بازگشت به این خردِ کهن خواهیم بود.
استفاده از بادگیرها، سقفهای گنبدی و حیاط مرکزی، راهکارهایی هستند که نه تنها انرژی مصرف نمیکنند، بلکه کاملاً سازگار با محیط زیست هستند.
اروپاییها در دمای ۳۰ درجه قربانی میشوند و ایران در دمای ۴۵ درجه چای داغ مینوشند، این تفاوت، نه به ضعف اروپا، که به تجربهی کهن ایران در زیستن با گرما بازمیگردد.
معماری هوشمند ایرانی، بدنهای سازگار با کویر و سبک زندگیِ متناسب با اقلیم، ایران را به سرزمینی تبدیل کرده که گرما را تاب میآورد، نه اینکه از آن بگریزد. حالا که تغییرات اقلیمی، جهان را داغ کرده است، شاید وقت آن رسیده که جهان از ایران بیاموزد چگونه با گرما بسازد؛ نه اینکه فقط از آن بگریزد.
