جغرافیای منحصر به فرد؛ برگ برنده ایران در جنگ با تحریم های اقتصادی آمریکا

در حالی که ازسرگیری محاصره دریایی آمریکا در ماه گذشته تجارت دریایی ایران را به‌طور قابل‌توجهی محدود کرده، مسیرهای زمینی به منبعی روزبه‌روز حیاتی‌تر برای تجارت تبدیل می‌شوند.

ایران که در چهارراه آسیای غربی، مرکزی و جنوبی قرار دارد، با هفت کشور مهم مرز زمینی مشترک دارد. هر یک از این کشورها تاریخچه پیچیده‌ای از روابط با تهران دارند و در مجموع، کریدورهای منحصربه‌فردی برای تجارت فراهم می‌کنند که نسبت به حمل‌ونقل دریایی کمتر در معرض رهگیری قرار دارند.

این مسیرها شاید نتوانند جایگزین تجارت دریایی پرسود ایران شوند، اما می‌توانند به تأمین نیازهای یک «اقتصاد مقاومتی» که برای بقا در برابر آخرین فشار اقتصادی آمریکا تلاش می‌کند، کمک کنند.

بزرگ‌ترین تغییر از زمان آغاز جنگ این است که این مسیرها دیگر صرفاً مربوط به تجارت منطقه‌ای نیستند.این مسیرها به بخشی از راهبرد بقای اقتصادی ایران تبدیل شده‌اند. تهران تلاش می‌کند بخش بیشتری از تجارت خود را به سمت مرزهای زمینی، راه‌آهن، بنادر شمالی و دریای خزر منتقل کند.

اما محدودیت‌هایی وجود دارد. کامیون‌ها، راه‌آهن و بنادر کوچک‌تر شمالی نمی‌توانند از نظر مقیاس و بهره‌وری با تجارت دریایی رقابت کنند. آنها می‌توانند به جابه‌جایی مواد غذایی، کالاهای مصرفی و برخی نهاده‌های صنعتی کمک کنند، اما نمی‌توانند به‌طور کامل جایگزین آن چیزی شوند که ایران از مسیرهای دریایی مختل‌شده از دست داده است.

 ایران چگونه در بحبوحه تحریم های جدید، از محاصره عبور می‌کند؟

عراق

عراق عموماً مهم‌ترین همسایه ایران از نظر تجارت محسوب می‌شود. دو کشور همچنین با حدود هزار مایل، طولانی‌ترین مرز مشترک ایران را دارند.

روابط تهران و بغداد پس از سقوط صدام حسین، رئیس‌جمهور عراق، در پی حمله تحت رهبری آمریکا در سال 2003، به‌طور چشمگیری بهبود یافت. شبه‌نظامیان قدرتمند شیعه که هم با جهادی‌های سنی و هم با نیروهای آمریکایی جنگیده‌اند پس از آغاز بحران جاری خاورمیانه با شروع جنگ غزه در اکتبر 2023، حملات خود علیه نیروهای آمریکایی و اسرائیلی را افزایش دادند. آنها در دوره اخیر تمرکز تلاش‌های خود را بر عربستان سعودی و امارات متحده عربی گذاشته‌اند و جبهه جدیدی را برای ایران و «محور مقاومت» آن ایجاد کرده‌اند تا هزینه‌های جنگ آمریکا و اسرائیل را که در ماه فوریه آغاز شد، افزایش دهند.

روابط ایران و عراق همچنین دارای یک مؤلفه اقتصادی مهم است و حجم تجارت دو کشور در سال گذشته از 10 میلیارد دلار فراتر رفت. برای ایران، این رابطه راهی برای دسترسی به بازارهای بزرگ و اتصال به سایر نقاط خاورمیانه و مدیترانه فراهم می‌کند؛ در مقابل، عراق به‌شدت به همسایه خود برای تأمین گاز طبیعی و برق وابسته است.

واشنگتن همچنین بغداد را یک شریک خود می‌داند؛ با این حال، هرگونه تلاش هماهنگ آمریکا برای قطع تجارت با ایران احتمالاً پیامدهای شدیدی برای عراق خواهد داشت. این موضوع مانع از آن نشده که آمریکا عراق را برای مقابله بیشتر با نفوذ ایران تحت فشار قرار دهد؛ از جمله در جریان آخرین انتخابات عراق که در نوامبر گذشته برگزار شد.

اما دولت جدید عراق که تلاش می‌کند کشور را از درگیری دور نگه دارد، تمایل چندانی برای حمایت از تحریم تجاری نشان نداده است.

فائق زیدان، رئیس شورای عالی قضایی عراق، در حالی که روز چهارشنبه برای دیدار با مقام‌های ارشد ایرانی، از جمله مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، به ایران سفر کرده بود، مخالف «عملیات طرد اقتصادی» که ترامپ اخیراً اعلام کرده است، معرفی شده است.

ترکیه

ترکیه نه‌تنها شریک نزدیک آمریکا، بلکه متحد ناتو نیز هست و رهبر آن، رجب طیب اردوغان، اغلب از سوی ترامپ مورد تمجید قرار می‌گیرد. در عین حال، ترکیه مهم‌ترین مسیر ایران برای تجارت در مسافت‌های طولانی محسوب می‌شود و خاورمیانه را به اروپا متصل می‌کند.

حجم تجارت سالانه دو کشور حدود 5 تا 6 میلیارد دلار برآورد می‌شود، اما پیوندهای جغرافیایی و موقعیت ژئوپلیتیکی متمایز ترکیه، اهمیت این رابطه را افزایش داده است.

با وجود رابطه مثبت اردوغان با ترامپ، او بارها از تصمیم آمریکا برای آغاز مشترک جنگ با اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه انتقاد کرده است. شش ماه بعد، او همچنان خواستار پایان درگیری است.

برخلاف سایر متحدان آمریکا که به دلیل آنچه عدم حمایت آنها تلقی شده با واکنش منفی مواجه شده‌اند، ترامپ در جریان آخرین دیدار خود با همتای ترکیه‌ای‌اش در اجلاس ناتو که ماه گذشته در ژوئیه برگزار شد، بر تحسین خود از اردوغان تأکید بیشتری کرد.

اما کارزار جدید کاخ سفید برای هدف قرار دادن شرکای تجاری ایران می‌تواند محاسبات اردوغان را پیچیده کند؛ به‌ویژه در شرایطی که او به دنبال تعمیق روابط با واشنگتن در بخش‌های دیگری مانند خرید جنگنده‌های F-35 است.

روابط ترکیه و ایران نیز پیچیده است. دو کشور در شماری از ابتکارها، از جمله مخالفت مشترک با جنبش‌های جدایی‌طلب کرد، با یکدیگر همکاری کرده‌اند.

پاکستان

تصمیم پاکستان برای پیوستن به توافق دفاعی متقابل مکه، جایگاه تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای جهان را در کانون توجهاتِ نظم امنیتی به‌سرعت در حال تغییر منطقه‌ای قرار داده است.

با این حال، حتی پیش از این تصمیم نیز اسلام‌آباد نقش پیشتازی در تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ ایفا می‌کرد؛ از جمله میانجیگری در مذاکرات آمریکا و ایران و میزبانی یک نشست چهارجانبه با حضور نمایندگان آمریکا، ایران و قطر.

اگرچه تجارت با ایران نسبتاً محدود و در حدود 2.8 میلیارد دلار است، پاکستان در زمانی که ناوهای جنگی آمریکا تهدید می‌کنند کشتی‌های عازم بنادر ایران و خارج‌شده از آنها از مسیر خلیج فارس را رهگیری کنند، یک مسیر زمینی حیاتی به اقیانوس هند در اختیار ایران قرار می‌دهد.

در ماه آوریل، همزمان با اجرایی شدن نخستین محاصره آمریکا، پاکستان شش مسیر را برای اتصال بنادر مهم کراچی و گوادر به گذرگاه‌های مرزی ایران در گبد و تفتان باز کرد.

همین منطقه مرزی در ژانویه 2024 شاهد یکی از پرتنش‌ترین رویدادها میان تهران و اسلام‌آباد بود. ایران که چند هفته پیش از آن مرگبارترین اقدام تروریستی تاریخ معاصر خود را به دست گروه داعش تجربه کرده بود، علیه گروه‌های شورشی مظنون در منطقه بلوچستان پاکستان حمله انجام داد. پاکستان نیز دو روز بعد در واکنش، مجموعه‌ای از حملات را علیه شورشیان مظنون مستقر در استان سیستان و بلوچستان ایران انجام داد.

دو کشور به‌سرعت تنش‌زدایی کردند و به دنبال همکاری مشترک در زمینه مبارزه با تروریسم رفتند و روابط آنها عموماً بهبود یافت. از زمان آغاز جنگ، مقام‌های ایرانی بارها از نقش دیپلماتیک حمایتی همتایان پاکستانی خود تقدیر کرده‌اند.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پس از تماس تلفنی با عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، و بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، روز چهارشنبه در شبکه ایکس نوشت: «تعهد ایران به صلح و ثبات با دیپلماسی مستمر و استوار با همسایگان ما همراه است.»

جمهوری آذربایجان

روابط تجاری ایران و جمهوری آذربایجان بیش از آنکه به حجم تجارت مربوط باشد، به نقش این کشور در کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال–جنوب (INSTC) مرتبط است؛ یک شبکه چندوجهی که برای اتصال هند به روسیه و شمال اروپا از طریق ایران و منطقه دریای خزر طراحی شده است.

آذربایجان یک مسیر غربی مهم در این کریدور است که ایران را از طریق راه‌آهن و جاده به دریای خزر و سپس به روسیه متصل می‌کند.

این پروژه راهی برای جابه‌جایی کالا بدون قرار گرفتن در معرض رهگیری دریایی یا درگیری در مناطقی مانند دریای سیاه، دریای سرخ، کانال سوئز و خلیج فارس فراهم کرده است.

با این حال، حتی دریای بسته خزر نیز از اختلال در امان نمانده و در محل تلاقی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و جنگ روسیه علیه اوکراین، هدف حملات اسرائیل و اوکراین قرار گرفته است.

عوامل متعددی نیز به تنش در روابط ایران و جمهوری آذربایجان دامن می‌زنند؛ از جمله افزایش نفوذ آمریکا در قفقاز، همکاری دفاعی نزدیک اسرائیل با باکو و حضور جنبش‌های جدایی‌طلب آذری در شمال‌غرب ایران.

در روزهای ابتدایی جنگ، جمهوری آذربایجان اعلام کرد حملات پهپادی علیه خاک این کشور از ایران انجام شده و همچنین مدعی شد طرح‌های خرابکارانه مرتبط با جمهوری اسلامی را خنثی کرده است؛ جمهوری اسلامی سابقه همسویی با جنبش‌هایی از نوع «محور مقاومت» در آن سوی مرز را دارد.

با این حال، روابط ایران و جمهوری آذربایجان تثبیت شده و حتی ممکن است در برخی حوزه‌ها عمیق‌تر شود. نمایندگان مسکو و تهران روز چهارشنبه برای پیشبرد توافقی دیدار کردند که بر اساس گزارش‌ها، به موجب آن روسیه از طریق یک مسیر زمینی عبوری از جمهوری آذربایجان، گاز به ایران خواهد رساند.

ترکمنستان

کشور کاملاً بی‌طرف و غنی از گاز ترکمنستان تا حد زیادی از سیاست‌های مرتبط با جنگ فاصله گرفته است. با این حال، این کشور فراتر از درخواست برای تنش‌زدایی عمل کرد و حمله اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر در ماه گذشته را مورد انتقاد قرار داد.

نقش ترکمنستان به‌عنوان حلقه اتصال ایران به زیرساخت‌های گسترده‌تر تجارت اوراسیا که به روسیه و چین متصل است، حتی مهم‌تر است. بر اساس گزارش‌ها، این زیرساخت‌ها آن‌قدر مهم تلقی شده‌اند که یک پل ایرانی که از طریق راه‌آهن به مرز ترکمنستان متصل می‌شود، هدف حمله موشک کروز آمریکا قرار گرفته است.

بعدتر در ماه ژوئیه، مقام‌های ایران و ترکمنستان درباره تقویت همکاری اقتصادی گفت‌وگو کردند؛ ابتکاری که در جریان دیدار جداگانه هفته گذشته میان سفیران دو کشور نیز تقویت شد.

ارمنستان

همانند جمهوری آذربایجان و ترکمنستان، رابطه ارمنستان با ایران نیز بیش از آنکه به حجم کلی تجارت مربوط باشد، با منافع راهبردی متقابل تعریف می‌شود.

علاوه بر توافقی که بر اساس آن ارمنستان در ازای دریافت برق، از ایران گاز خریداری می‌کند، ایروان و تهران روز سه‌شنبه اعلام کردند که قصد دارند مبادلات اقتصادی را در چارچوب توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) که تحت رهبری روسیه قرار دارد و ارمنستان نیز عضو آن است، گسترش دهند.

اما تغییرات در قفقاز ممکن است مشکلاتی ایجاد کند.

فاصله گرفتن ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی روسیه با تمایل اعلام‌شده این کشور برای درخواست عضویت در اتحادیه اروپا همراه بوده است.

شاید نگران‌کننده‌تر از این برای تهران، توافق صلح تاریخی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان باشد که با میانجیگری آمریکا حاصل شده و شامل کریدوری موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» (TRIPP) است؛ مسیری که از استان سیونیک ارمنستان و در امتداد مرز این کشور با ایران عبور خواهد کرد.

حتی با وجود این توافق، ارمنستانِ محصور در خشکی همچنان برای حفظ روابط باثبات با ایران اهمیت زیادی قائل است؛ چراکه روابط این کشور با جمهوری آذربایجان و ترکیه شکننده بوده و میان آنها سابقه خصومت تاریخی وجود دارد.

افغانستان

در میان همسایگان ایران، افغانستان ممکن است از نظر حجم تجارت در پایین‌ترین رتبه قرار داشته باشد، اما از نظر اهمیت و ارزش بسیار مهم‌تر از چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد.

از زمان به قدرت رسیدن طالبان در پنج سال گذشته، ایران با وجود اینکه از نظر تاریخی این گروه را یک تهدید بزرگ منطقه‌ای می‌دانسته، رویکردی عمل‌گرایانه در قبال آن اتخاذ کرده است.

همزمان، دولت افغانستان تحت رهبری طالبان که به‌دنبال کاهش وابستگی اقتصادی خود به پاکستان در بحبوحه دوره‌هایی از درگیری و خصومت با این کشور است، بیش از پیش به ایران روی آورده است. به نظر می‌رسد تهران و کابل یک رابطه کاری باثبات ایجاد کرده‌اند، هرچند هنوز به رسمیت شناختن رسمی دیپلماتیک صورت نگرفته است.

این رابطه شامل جریان مستمر تجارت است و افغانستان بازاری برای سوخت، مواد غذایی، برق و انواع کالاهای ایرانی محسوب می‌شود.

اما شاید مهم‌تر از همه اینکه ایران ثبات در افغانستان، حتی تحت حاکمیت طالبان، را برای جلوگیری از تهدیدات سایر بازیگران، مانند داعش، حیاتی می‌داند.

معاون سفیر ایران در کابل اوایل این ماه از سوی دولت افغانستان مورد تمجید قرار گرفت؛ پس از آنکه اعلام کرد ایران از گروه‌های مخالفی که همچنان برای برکناری طالبان از قدرت می‌جنگند، حمایت نمی‌کند.

آیا این اقدامات کافی خواهد بود؟

با توجه به تعداد زیاد کشورهای همسایه، موقعیت جغرافیایی مناسب و مرزهای گسترده زمینی و دریایی، ایران توانسته است کانال‌های تجاری نسبتاً مقاومی را با کشورهای همسایه حفظ کند؛ کشورهایی که آسیب‌پذیری کمتری در برابر تحریم‌های آمریکا دارند.

این موضوع منبع مهمی برای تاب‌آوری اقتصادی بوده است. با وجود مشکلات اقتصادی در سایر حوزه‌ها، هنوز کمبود گسترده کالاها مشاهده نشده است.

در عین حال ظرفیت حمل‌ونقل زمینی به‌هیچ‌وجه با حجم کالاهایی که می‌توان از طریق دریا و از مسیر خلیج فارس و دریای عمان جابه‌جا کرد، قابل مقایسه نیست.

راهبرد فعلی ایران تلاشی برای توزیع ریسک، نه جایگزینی کامل تجارت دریایی است.

بخشی از این راهبرد، جغرافیایی است. تهران از مسیرهای زمینی بیشتری از طریق ترکیه، عراق، پاکستان، افغانستان و ترکمنستان استفاده می‌کند و همزمان تلاش دارد نقش بنادر شمالی و کشتیرانی در دریای خزر را افزایش دهد. ارتباطات ریلی از طریق آسیای مرکزی نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند، زیرا مسیر دیگری برای دسترسی ایران به چین در اختیار این کشور قرار می‌دهند.

چین که با فاصله زیاد بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران است، ممکن است اهمیت ویژه‌ای پیدا کند؛ حتی در شرایطی که ایران تلاش می‌کند با اولویت دادن به صنایع حیاتی و استفاده از تجربه چند دهه‌ای خود در دور زدن تحریم‌ها، فشار اقتصادی را کاهش دهد.

چین آزمون تعیین‌کننده است. ایران در مقابله با فشارها علیه شرکت‌ها و واسطه‌های کوچک تجربه دارد. اما اگر واشنگتن حاضر باشد بانک‌های بزرگ چینی یا شرکت‌های بزرگ وابسته به دولت چین را هدف قرار دهد، ایران با مشکل بسیار جدی‌تری مواجه خواهد شد.

مشکل برای آمریکا این است که چنین اقدامی می‌تواند باعث شکل‌گیری یک رویارویی گسترده‌تر با پکن نیز بشود.