تغییرات اقلیمی؛ بزرگترین تهدید امنیتی اروپا/ آتشسوزیهای گسترده ابزاری برای جنگ متقارن
به گزارش خط بازار؛ آمادگی و سازگاری میتواند شمار قربانیان و میزان خسارت را کاهش دهد، اما نمیتواند برای همیشه با تشدید گرما، خشکسالی، سیلاب و آتشسوزی مقابله کند. اروپا سریعتر از هر قاره دیگری در حال گرم شدن است و سیاستها و تعهدات اقلیمی کنونی آن برای سازگاری کامل با افزایش احتمالی دمای متوسط جهانی بین ۲.۴ تا ۳.۹ درجه سانتیگراد در این قرن کافی نخواهد بود.
امروزه اروپا بیش از هر زمان دیگری در برابر آتشافروزی عمدی و تهدیدهای ناشی از تغییرات اقلیمی قرار دارد. در این میان، با تشدید بلایای طبیعی در سالهای اخیر، نیروهای نظامی این قاره فرصت مقابله با دیگر تهدیدهای امنیتی را ندارند.
اکنون زمان آن رسیده که سیاستگذاران اروپایی با تغییر رویکردهای خود، مسئله اقلیم را در چارچوب مسائل امنیتی مورد توجه قرار دهند.
تابستان سوزان اروپا
پاتریک شرودر، پژوهشگر ارشد مرکز محیط در اندیشکده چتم هاوس نوشت: تغییرات اقلیمی اکنون به بزرگترین خطر امنیتی برای اروپا تبدیل شده است. در شرایطی که این قاره یکی از شدیدترین تابستانهای خود از نظر گرمای بیسابقه، خشکسالی و آتشسوزیهای گسترده را تجربه میکند، کمتر تهدید دیگری وجود دارد که همزمان تا این اندازه کشورهای مختلف این قاره، مردم و زیرساختهای حیاتی را تحت تأثیر قرار دهد.گرمای شدید ماه ژوئن به مرگ حدود ۱۰ هزار نفر بیش از میزان معمول منجر شد و در همین موج گرما حدود ۹ میلیون تن از محصولات کشاورزی اروپا از بین رفت. خشکسالی و آتشسوزی نیز تقریبا سراسر قاره را تحت تأثیر قرار داده است. از ابتدای سال جاری تاکنون بیش از ۶۰۰ هزار هکتار از زمینها و جنگلهای اروپا در آتش سوخته و صدها هزار نفر نیز مجبور به ترک خانههای خود شدهاند.
پیامدهای این وضعیت تنها به مناطق گرفتار آتش یا گرمای شدید محدود نمیشود و از مرزهای کشورها نیز فراتر میرود. گرمای شدید و کمبود آب، امنیت غذایی و آبی را مورد تهدید قرار داده و همچنین حملونقل ریلی و رودخانهای را با اختلال مواجه کرده است. در این میان، فشار مضاعفی بر خدمات درمانی و امدادی وارد شده است.
خانهها، کسبوکارها و زیرساختهای حیاتی نیز آسیب دیدهاند. کاهش سطح آب رودخانهها حتی باعث شده برخی نیروگاههای هستهای به دلیل نبود آب کافی برای خنکسازی، فعالیت خود را متوقف کنند؛ مسئلهای که میتواند زنجیره تأمین انرژی را نیز با اختلال مواجه کند.
افزایش خطر آتشافروزیهای تروریستی
تغییرات اقلیمی همچنین اروپا را در برابر اشکال غیرمتعارف حملات آسیبپذیرتر کرده است. دورههای طولانی گرما و خشکسالی میتواند کشورها را به چیزی شبیه یک «انبار باروت» تبدیل کند؛ وضعیتی که اندی برنهام، نخستوزیر بریتانیا نیز بهتازگی درباره آن هشدار داده است. پس از آن دولت این کشور درباره آتشسوزیهای گسترده هشدار اضطراری صادر کرد.
در چنین شرایطی، یک اقدام عمدی برای ایجاد آتشسوزی میتواند به تخلیه گسترده جمعیت، نابودی زیرساختها و از کار افتادن خدمات اضطراری منجر شود. آتشافروزی عمدی از جمله اقداماتی است که اجرای آن نسبتا آسان، و پیشگیری از آن برای مقامات دشوار است. به همین دلیل، آتشسوزیهای گسترده میتوانند به ابزاری بالقوه و بسیار مخرب برای تروریسم یا جنگ نامتقارن تبدیل شوند.
فرانسه امسال نزدیک به ۵۰۰ نفر را به ظن دست داشتن در ایجاد آتشسوزی بازداشت کرده است. وزارت کشور این کشور در پایان ژوئیه اعلام کرد حدود ۷۰ درصد از افراد بازداشتشده به ایجاد عمدی آتش متهم هستند.
در همین حال، در اوکراین نیز حملات روسیه بارها موجب آتش گرفتن جنگلها شده است. در ماه مه ۲۰۲۶، حملات پهپادی چندین آتشسوزی در منطقه ممنوعه چرنوبیل و منطقه ژیتومیر ایجاد کرد.
فشار شدید بر نیروهای نظامی اروپا
تغییرات اقلیمی بر آمادگی نظامی کشورهای اروپایی نیز اثر گذاشته و به پایگاهها، فرودگاهها و شبکههای حملونقل نظامی آسیب میزند. برای نمونه، خشکسالی طولانیمدت در ماه آوریل به گسترش آتشسوزیهایی در مناطق آموزشی نظامی هلند کمک کرد.
اختلال در زیرساختهای گستردهتر، از جمله شبکههای برق و حملونقل، نیز میتواند مستقیماً عملیات نظامی را مختل کند.
نیروهای مسلح اروپا اکنون باید برای فراخوانهای بیشتر جهت مقابله با آتشسوزی، تقویت سامانههای دفاعی در برابر سیلاب، کمک به تخلیه مناطق، انتقال تجهیزات و کمکهای اضطراری و بازسازی زیرساختهای حیاتی آماده باشند. این مسئله بخشی از نیروی انسانی و ظرفیت لجستیکی ارتشها را از مقابله با سایر تهدیدهای امنیتی منحرف خواهد کرد.
این اتفاق همین حالا نیز در حال رخ دادن است. بر اساس گزارش شورای ریسکهای راهبردی، نیروهای نظامی در ماههای ژوئن و ژوئیه بهتنهایی بیش از ۳۰ بار برای مقابله با آتشسوزیها در سراسر اروپا به کار گرفته شدند.
اسپانیا در ماه ژوئیه برای مقابله با یک آتشسوزی بزرگ، بیش از هزار و ۲۰۰ نیروی نظامی و ۴۰۰ دستگاه خودرو اعزام کرد. در بریتانیا نیز حدود ۲۰۰ نیروی نظامی در حال حاضر در عملیات مقابله با آتشسوزیهای جنگلی در جنوب ولز مشارکت دارند.
دانش اقلیمی به اقدامات عملی تبدیل میشود
ابعاد و گستره این خطرات نیازمند اقدام فوری است. سازمان علوم و فناوری ناتو در ارزیابی امنیت اقلیمی خود در ژانویه ۲۰۲۶، تغییرات اقلیمی را یک مشکل نظاممند توصیف کرده که بر سایر تهدیدهای امنیتی نیز اثر میگذارد.
این ارزیابی نتیجه میگیرد که برنامه اقدام ناتو درباره تغییرات اقلیمی و امنیت که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد، باید بهطور اساسی بهروزرسانی شود و دانش اقلیمی را به اقدامات عملی تبدیل کند. برای تحقق این هدف نیز هماهنگی نهادی و مستمر میان دانشمندان، متخصصان دفاعی و سیاستگذاران ضروری است.
فراتر از برنامه ناتو، اروپا به یک رویکرد گستردهتر و مبتنی بر امنیت در قبال تغییرات اقلیمی نیاز دارد. این رویکرد باید چهار هدف اصلی را دنبال کند.
۴ راه پیشگیری از آتشسوزی
نخست، اروپا باید آمادگی خود را برای مقابله با فجایع اقلیمی که هماکنون در حال وقوع هستند، افزایش دهد.
در مورد آتشسوزیهای جنگلی، این به معنای اقدام پیش از وقوع آتش است. مدیریت پوشش گیاهی خشک و زمینها، اجرای مقررات ایمنی در برابر آتش در ساختوساز و کاربری زمین، نظارت بر مناطق پرخطر و کاهش عوامل قابل پیشگیری ایجاد آتش، همگی ضروری هستند. این اقدامات باید هم آتشسوزیهای عمدی و هم آتشسوزیهای تصادفی را در نظر بگیرند.
اروپا همچنین به خدمات امدادی مجهز، آموزشدیده و دارای نیروی کافی، تجهیزات تخصصی بیشتر مانند هواپیماهای اطفای حریق، سامانههای هشدار زودهنگام و تخلیه سریعتر و ظرفیت مقابله همزمان با چند بحران نیاز دارد.
نیروهای نظامی در این نظام نقش حمایتی مهمی خواهند داشت. ارتشها باید در زمان ناتوانی ظرفیتهای غیرنظامی، بهویژه هنگام تخلیههای گسترده یا وقوع چند فاجعه همزمان، هواپیما، متخصصان مهندسی، تجهیزات ارتباطی، امکانات لجستیکی و نیروی انسانی فراهم کنند.
با این حال، ارتش نباید به جای دائمی خدمات آتشنشانی و امدادی که با کمبود بودجه مواجهاند، تبدیل شود؛ بلکه باید بخشی از یک سازوکار برنامهریزیشده و چندنهادی باشد.
هزینههای اقلیمی را باید بخشی از سرمایهگذاریهای امنیتی درنظر گرفت
دوم، دولتهای اروپایی باید هزینهکردن برای مقابله با تغییرات اقلیمی را یک سرمایهگذاری اساسی امنیتی در نظر بگیرند.
اعضای اروپایی ناتو متعهد شدهاند که تا سال ۲۰۳۵، پنج درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به دفاع اختصاص دهند که حداکثر ۱.۵ درصد آن میتواند صرف سرمایهگذاریهای گستردهتر مرتبط با دفاع و امنیت، از جمله زیرساختهای حیاتی و افزایش تابآوری شود.
با وجود آنکه ناتو تغییرات اقلیمی را یک تهدید امنیتی میداند، سازگاری با تغییرات اقلیمی هنوز بهطور صریح در ردیف هزینههای مرتبط با دفاع قرار نگرفته است. با این حال، سرمایهگذاری در سازگاری اقلیمی میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری بلندمدت اروپا داشته باشد.
همچنین سرمایهگذاری در زیرساختها، حفاظت غیرنظامی و آمادگی در برابر بحران باید با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی آینده انجام شود. این هزینهها میتوانند در چارچوب همان ۱.۵ درصد از هزینههای گستردهتر امنیتی قرار گیرند.
مقابله با ریشههای اصلی بحران
سوم، یک رویکرد امنیتی باید روند کربنزدایی را برای کاهش تغییرات اقلیمی، که ریشه اصلی تشدید این تهدید است، سرعت ببخشد.
سیاستهای اقلیمی و انرژی اروپا تاکنون انتشار گازهای گلخانهای اتحادیه اروپا را به حدود ۳۵ درصد کمتر از سطح سال ۱۹۹۰ رساندهاند. با این حال، اتحادیه اروپا همچنان سالانه حدود ۳.۲ گیگاتن گازهای گلخانهای منتشر میکند که معادل شش درصد از انتشار جهانی است.
کاهش انتشار گازهای گلخانهای در اروپا تنها برای کاهش سهم این قاره در گرمایش زمین اهمیت ندارد، بلکه از نظر ارسال پیام سیاسی به سایر کشورها نیز مهم است و میتواند آنها را به دنبال کردن همین مسیر تشویق کند.
آمادگی و سازگاری میتواند شمار قربانیان و میزان خسارت را کاهش دهد، اما نمیتواند برای همیشه با تشدید گرما، خشکسالی، سیلاب و آتشسوزی مقابله کند. اروپا سریعتر از هر قاره دیگری در حال گرم شدن است و سیاستها و تعهدات اقلیمی کنونی آن برای سازگاری کامل با افزایش احتمالی دمای متوسط جهانی بین ۲.۴ تا ۳.۹ درجه سانتیگراد در این قرن کافی نخواهد بود.
برنامه حفظ سلامت در برابر گرما
چهارم، ایجاد تابآوری اجتماعی در برابر شوکهای اقلیمی به همکاری دولتها با مردم نیاز دارد.
این مسئله صرفا به صدور دستورالعملهای مقطعی هنگام وقوع بحران محدود نمیشود. مردم به اطلاعات قابل اعتماد، راهنماییهای عملی و فرصت مشارکت در برنامههای آمادگی محلی نیاز دارند.
برنامههای «حفظ سلامت در برابر گرما» برای حفاظت از مردم در برابر خطرات ناشی از گرمای شدید، صرفهجویی در مصرف آب برای مقابله با خشکسالی و تمرینهای تخلیه اضطراری و حمایت از همسایگان آسیبپذیر، از جمله این اقدامات هستند.
همه این اقدامات بخشی از زیرساختهای اساسی برای حفظ عملکرد جامعه در زمان بحران محسوب میشوند.
منافع سرمایهگذاری از هزینههای آن بیشتر است
اما اجرای این اقدامات چه هزینهای خواهد داشت؟ برآوردها نشان میدهد که اتحادیه اروپا برای جلوگیری از شدیدترین پیامدهای تغییرات اقلیمی، تا سال ۲۰۵۰ به سرمایهگذاری سالانه حدود ۷۰ میلیارد یورو در حوزه سازگاری اقلیمی نیاز دارد. در بریتانیا نیز بر اساس گزارشی که در ماه مه منتشر شد، این رقم حدود ۱۱ میلیارد پوند در سال برآورد شده است.
اگرچه این ارقام در نگاه نخست قابل توجه به نظر میرسند، اما در مقایسه با هزینه بالای بیکنشی، چندان بالا نیستند. بلایای مرتبط با تغییرات اقلیمی طی سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ بهطور متوسط سالانه ۴۵ میلیارد یورو خسارت مستقیم به اتحادیه اروپا وارد کردهاند. در بریتانیا نیز در صورت ناکافی بودن اقدامات سازگاری، هزینهها ممکن است تا سال ۲۰۵۰ به سالانه ۶۰ تا ۲۶۰ میلیارد پوند برسد.
بنابراین، سازگاری اقلیمی نباید تنها یک هزینه زیستمحیطی تلقی شود؛ بلکه باید آن را یک سرمایهگذاری ضروری، مقرونبهصرفه و راهبردی برای امنیت ملی و استقلال راهبردی اروپا دانست.
منبع: اقتصادنیوز
