استثمار دیجیتال، پدیده نوظهور در جامعه
به گزارش خط بازار؛ گوشی هوشمند، اگر بیضابطه وارد زندگی کودک شود، فقط زمان او را اشغال نمیکند؛ بلکه میتواند توجه او را به کالایی برای رقابت الگوریتمها تبدیل کند. بسیاری از پلتفرمها برای نگه داشتن کاربر طراحی شدهاند و این منطق، درباره کودکان نیز عمل میکند.
مساله حقوق کودک و تربیت روحی و روانی فرزندان، ازجمله موضوعاتی بوده که طی یکسال گذشته در قالب یادداشت و گفتگو در تابناک به آن پرداختهایم. فضای مجازی و نقشی که در حال حاضر در رشد یا عدم رشد کودکان ایفا میکند، ازجمله محورهای موضوعی پرداختن به اینموضوع بوده که در گفتگو با محمدمهدی سیدناصری حقوقدان و پژوهشگر حقوق کودکان دربارهشان بحث کردهایم.
بحث گوشی هوشمند و استفاده از آن در خانواده و تاثیری که بر بچهها میگذارد، ازجمله دغدغههای امروزی بسیاری از خانوادهها و والدین است که بهعنوان موضوع گفتگویی دیگر با اینپژوهشگر در نظر گرفتیم.
در ادامه مشروح اینگفتگو را میخوانیم؛
* شاید این سؤال برای بسیاری از والدین عجیب باشد؛ اینکه یک گوشی هوشمند میتواند «کودکی» را از یک کودک بدزدد؟
وقتی از دزدیده شدن کودکی سخن میگوییم، منظور این نیست که فناوری ذاتاً دشمن کودک است یا باید آن را از زندگی امروز حذف کرد. مسئله بسیار عمیقتر از این دوگانهسازی ساده است. کودکی، صرفاً یک بازه سنی نیست؛ بلکه مرحلهای یگانه از زندگی انسان است که در آن، شخصیت، تخیل، احساس امنیت، اعتماد، روابط اجتماعی و حتی شیوه نگاه به جهان شکل میگیرد.
اگر این مرحله با تجربههایی جایگزین شود که فرصت بازی آزاد، تعامل انسانی، کشف محیط و آرامش ذهنی را محدود کنند، بخشی از معنای کودکی دستخوش تغییر میشود.
گوشی هوشمند، اگر بیضابطه وارد زندگی کودک شود، فقط زمان او را اشغال نمیکند؛ بلکه میتواند توجه او را به کالایی برای رقابت الگوریتمها تبدیل کند. بسیاری از پلتفرمها برای نگه داشتن کاربر طراحی شدهاند و این منطق، درباره کودکان نیز عمل میکند. در چنین فضایی، کودک از تجربههای طبیعی رشد فاصله میگیرد و بخش مهمی از جهان خود را از دریچه صفحهای میبیند که دیگران برای او طراحی کردهاند.
از منظر حقوق کودک، حق بر بازی، استراحت، رشد متوازن، مشارکت اجتماعی و سلامت روان، همگی در معرض تأثیر این دگرگونی قرار میگیرند. بنابراین پرسش اصلی این نیست که «آیا گوشی بد است؟»؛ بلکه این است که «آیا ما اجازه دادهایم ابزار، جای تجربه زیسته کودکی را بگیرد؟»
* همزمان، بسیاری از والدین تقریباً هر روز عکس یا فیلم فرزندشان را در اینستاگرام منتشر میکنند. آیا این فقط یک یادگاری خانوادگی است یا میتواند به حقوق کودک آسیب بزند؟
این یکی از پیچیدهترین مسائل حقوق کودک در عصر دیجیتال است. والدین معمولاً با عشق و افتخار تصاویر فرزندشان را منتشر میکنند. نیت آنان اغلب خیرخواهانه است، اما حقوق کودک فقط با نیت سنجیده نمیشود؛ بلکه با آثار تصمیمها بر زندگی آینده او نیز ارزیابی میشود.
کودکی که امروز نمیتواند درباره انتشار تصویر خود تصمیم بگیرد، ممکن است سالها بعد از این حضور ناخواسته در فضای مجازی احساس نارضایتی کند. او ممکن است نخواهد تصاویر خصوصی، لحظات آسیبپذیر یا اطلاعات شخصیاش برای همیشه در حافظه اینترنت باقی بماند. در واقع، والدین گاه پیش از آنکه کودک توانایی انتخاب پیدا کند، هویت دیجیتال او را میسازند.
از منظر حقوقی، این پرسش مطرح میشود که آیا حق تصمیمگیری والدین، مطلق است؟ یا باید با حق کودک بر حریم خصوصی، کرامت، هویت و آینده دیجیتال متوازن شود؟ پاسخ بسیاری از نظامهای حقوقی و اسناد بینالمللی این است که مصلحت عالیه کودک باید معیار تصمیمگیری باشد، نه صرفاً خواست یا سلیقه بزرگسالان.
* بعضی میگویند «این فقط چند عکس است». آیا واقعاً چنین تصاویری میتوانند در آینده کودک اثرگذار باشند؟
در جهان امروز، عکس دیگر فقط یک خاطره خانوادگی نیست؛ بخشی از «ردپای دیجیتال» هر انسان است. دادهها ماندگارند، قابلیت بازنشر دارند، ممکن است برای آموزش سامانههای هوش مصنوعی به کار روند یا در زمینههایی خارج از کنترل خانواده بازتولید شوند. کودک امروز ممکن است در بزرگسالی با تصویری روبهرو شود که هرگز خود انتخاب نکرده است.
افزون بر این، انتشار بیمحابای تصاویر کودکان میتواند آنان را در معرض سوءاستفادههای مختلف قرار دهد؛ از نقض حریم خصوصی گرفته تا بهرهبرداری تجاری یا حتی مخاطرات امنیتی. بنابراین، موضوع تنها انتشار یک عکس نیست؛ بلکه ساختن پروندهای دیجیتال برای انسانی است که هنوز فرصت اظهار نظر درباره آن را نداشته است.
* پس باید کودکان را از فناوری و شبکههای اجتماعی دور نگه داشت؟ میشود؟
نه. پاسخ مسئولانه، حذف فناوری نیست؛ بلکه آموزش، مدیریت و استفاده آگاهانه از آن است. فناوری میتواند فرصتهای ارزشمندی برای یادگیری، خلاقیت و ارتباط فراهم کند، اما زمانی که جایگزین روابط انسانی، بازی، گفتوگو و تجربههای واقعی شود، تعادل رشد کودک را بر هم میزند.
همانگونه که تغذیه سالم به معنای حذف همه خوراکیها نیست، سلامت دیجیتال نیز به معنای حذف فناوری نیست. آنچه اهمیت دارد، زمان استفاده، نوع محتوا، همراهی والدین، آموزش سواد رسانهای و احترام به حقوق کودک در فضای مجازی است.
* اگر بخواهید همه این دغدغهها را در یک جمله برای والدین خلاصه کنید، چه میگویید؟
میگویم فرزند شما فقط به مراقبت از جسم نیاز ندارد؛ آینده او به مراقبت از هویت دیجیتال نیز وابسته است. پیش از آنکه عکسی را منتشر کنید یا گوشی را به دست او بسپارید، از خود بپرسید: «آیا این تصمیم، ده سال دیگر نیز به نفع او خواهد بود؟»
کودکی، تنها دورهای از زندگی نیست که میگذرد؛ بنیانی است که تمام زندگی بر آن ساخته میشود. اگر امروز این بنیان را بیتأمل در اختیار الگوریتمها، اقتصاد داده و فرهنگ نمایش قرار دهیم، ممکن است فردا فرزندانی داشته باشیم که خاطرات کودکیشان را نه در کوچه، کتاب، بازی و گفتوگو، بلکه در آرشیو شبکههای اجتماعی و حافظه تلفنهای همراه جستوجو کنند. پرسش اساسی این نیست که فناوری با کودکان چه میکند؛ پرسش این است که ما، بهعنوان والدین و جامعه، چگونه اجازه میدهیم فناوری معنای کودکی را بازتعریف کند.
منبع: تابناک
