جهان دیگر صرفا با کمبود آب یا تنش آبی روبهرو نیست، بلکه وارد مرحلهای شده که کارشناسان از آن با عنوان ناترازی عمیق جهانی منابع آب یاد میکنند؛ وضعیتی که در آن برداشت از آبهای سطحی و زیرزمینی بهطور مداوم بیش از ظرفیت طبیعی تجدید آنها انجام میشود.
بر اساس گزارش جدید سازمان ملل متحد، جنگلزدایی گسترده، آلودگی منابع آبی، تخریب خاک، مصرف بیرویه آب در کشاورزی و صنعت، و افت مزمن سفرههای آب زیرزمینی که همگی با گرمایش جهانی تشدید شدهاند خسارتی «جبرانناپذیر» به چرخه آب زمین وارد کردهاند.
چرا دیگر بحران آب واژه دقیقی نیست؟
نویسندگان گزارش تاکید میکنند که اصطلاحاتی مانند بحران آب یا تنش آبی دیگر بیانگر واقعیت امروز نیستند. بحران، معمولا موقتی و قابل مدیریت است، اما ناترازی عمیق منابع آب به معنای از بین رفتن سرمایههای طبیعی مرتبط با آب است؛ سرمایههایی که یا هرگز بازنمیگردند یا احیای آنها هزینهای بسیار سنگین دارد.
کاوه مدنی، نویسنده اصلی گزارش و مدیر اندیشکده آب سازمان ملل، میگوید: «همه کشورها دچار ناترازی عمیق آبی نیستند، اما تعداد کافی از حوضههای آبریز حیاتی از این آستانه عبور کردهاند؛ و همین برای تغییر چشمانداز ریسک جهانی کافی است.»
ناترازی آب چگونه خود را نشان میدهد؟
برخلاف تصور رایج، ناترازی منابع آب فقط مختص مناطق خشک نیست. حتی کشورها یا مناطقی که هر سال با سیلاب مواجهاند، اگر بیش از درآمد طبیعی آب خود مصرف کنند، در مسیر ناپایداری قرار میگیرند.
در این وضعیت:
- برداشت از آبهای زیرزمینی بیش از نرخ تغذیه آنهاست
- تالابها توان احیای طبیعی خود را از دست میدهند
- رودخانهها در بخشی از سال به دریا نمیرسند
این گزارش تاکید میکند که پیامدهای چنین وضعیتی محدود به یک منطقه نمیماند و از طریق تجارت جهانی، مهاجرت، بازار غذا و حتی تنشهای ژئوپلیتیکی گسترش مییابد.
آب جهان به روایت آمارهای نگرانکننده
گزارش سازمان ملل با استناد به دادههای جهانی تصویری تکاندهنده ارائه میدهد:
- ۵۰ درصد از دریاچههای بزرگ جهان از اوایل دهه ۱۹۹۰ حجم آب خود را از دست دادهاند
- ۲۵ درصد جمعیت جهان مستقیما به این دریاچهها وابستهاند
- دهها رودخانه بزرگ جهان در بخشی از سال به دریا نمیرسند
- ۴۱۰ میلیون هکتار تالاب طبیعی (تقریبا هماندازه اتحادیه اروپا) در ۵۰ سال گذشته نابود شده است
- از دهه ۱۹۷۰، نرخ ذوب یخچالهای طبیعی ۳۰ درصد افزایش یافته است
- شور شدن آبهای زیرزمینی به حدود ۱۰۰ میلیون هکتار زمین کشاورزی آسیب زده است
- ۷۰ درصد از سفرههای آب زیرزمینی اصلی جهان در بلندمدت در حال افت هستند
کشاورزی؛ قلب تپنده ناترازی آبی جهان
بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب شیرین در جهان است. گزارش سازمان ملل تاکید میکند که سیستمهای غذایی جهانی بهشدت به هم متصلاند و هر اختلال آبی در یک منطقه میتواند قیمت غذا، امنیت غذایی و ثبات اجتماعی را در مناطق دیگر نیز تحت تأثیر قرار دهد.
به گفته کاوه مدنی: «ناترازی منابع آب دیگر مجموعهای از بحرانهای محلی نیست؛ این یک ریسک مشترک جهانی است.»
بازنگری فوری در دستور کار جهانی آب
گزارش سازمان ملل تصریح میکند که سیاستهای فعلی جهانی آب که عمدتا بر آب آشامیدنی، بهداشت و بهرهوری تمرکز دارند دیگر پاسخگوی عمق مسئله نیستند.
در دستور کار پیشنهادی جدید ناترازی عمیق منابع آب باید رسما به رسمیت شناخته شود. آب بهعنوان «هم محدودیت و هم فرصت» در سیاستهای اقلیمی دیده شود. حفاظت از تالابها و سفرههای زیرزمینی در اولویت قرار گیرد. گذار معیشتی جوامع وابسته به مصرف بالای آب حمایت شود و کشاورزی و سایر بخشهای آببر دچار تحول ساختاری شوند.
پیامدهای اجتماعی؛ فشار بر آسیبپذیرترین گروهها
در صورت بیتوجهی، پیامدهای این وضعیت بیش از همه بر دوش کشاورزان، جوامع بومی، ساکنان کمدرآمد شهری، زنان و جوانان خواهد افتاد.
تشیلیدزی مروالا، معاون دبیرکل سازمان ملل، هشدار میدهد: «ناترازی منابع آب در حال تبدیل شدن به محرکی برای شکنندگی اجتماعی، آوارگی و درگیری است.»
آب، مساله قرن ۲۱
آنچه امروز جهان با آن روبهروست، صرفا کمآبی نیست، بلکه ناپایداری ساختاری منابع آب است؛ وضعیتی که اگر بهموقع و عادلانه مدیریت نشود، میتواند به یکی از اصلیترین تهدیدهای صلح، امنیت غذایی و توسعه پایدار در قرن ۲۱ تبدیل شود.
منبع: تجارت نیوز