مردی که دو بار زنده شد؛ از پای طناب دار تا امپراتوری داتوان
به گزارش خط بازار؛ این داستان، روایت ناگفته از صعود یک اپراتور ارزی تا مدیریت کارتل ۶۴ شرکته؛ معامله بزرگ آزادی و معمای بازگشت پرقدرت به نبض اقتصاد ایران.
قلاب اول: رستاخیز از زیر تیغ طناب دار
ساعت به وقت اقتصاد ایران هیچگاه برای «بابک مرتضی زنجانی» متوقف نشد. مردی که روزگاری چهرهاش با ساعت مچی لوکس، کتوشلوارهای دستدوز و ردیف هواپیماهای شرکت هواپیمایی «قشمایر» بر جلد نشریات نقش میبست و بعدها با پروندهای به وسعت میلیاردها یورو راهی بند ۲۰۹ اوین و در نهایت پای چوبه دار رفت، حالا بار دیگر نامش صدرنشین تابلوی اعلانات اقتصادی کشور است.
اما سوالی که کمتر رسانهای بهصورت مستند و دادهمحور به آن پاسخ داده این است: *او دقیقاً که بود، چگونه از پای طناب دار بازگشت، و امروز با چه پروژهای در حال بازتعریف جایگاه خود است
فصل اول: «او که بود؟» / آناتومی یک کارتل چندملیتی
بابک زنجانی (متولد ۲۱ اسفند ۱۳۵۲ در تهران) فعالیت خود را از مبادلات خرد ارزی آغاز کرد، اما نقطه عطف واقعی کارنامه او در اواخر دهه ۱۳۸۰ و همزمان با تشدید تحریمهای نفتی و قطع دسترسی ایران به سوئیفت (SWIFT) رقم خورد
۱. شاهراه نقدینگی و هلدینگ سورینت
زنجانی خود را «بسیجی اقتصادی» مینامید و در عمل سامانهای پیچیده از تبادلات مالی خاکستری را طراحی کرد:
هلدینگ توسعه سورینت قشم: چتری متشکل از بیش از ۶۰ شرکت فعال در ایران، ترکیه، مالزی، تاجیکستان و امارات.
شریانهای مالی موازی: تأسیس نهادهای بانکی اختصاصی در مالزی و تاجیکستان برای دور زدن نظارتهای بینالمللی و شبکه مالی غرب.
ناوگان هوایی و لجستیک: راهاندازی و توسعه شرکت هواپیمایی «قشمایر» و ورود به سرمایهگذاری در صنعت هوانوردی ترکیه.
۲. ارقام نجومی و نقطه فروپاشی
با تغییر دولت در سال ۱۳۹۲، پرونده مطالبات شرکت ملی نفت ایران گشوده شد. وزارت نفت مدعی بود محمولههای متعدد نفتخام و میعانات گازی تحویل زنجانی شده اما تسویه نهایی به کشور بازنگشته است. در ۹ دیماه ۱۳۹۲، به دستور دادستانی کل کشور، بابک زنجانی بازداشت و روانه بند ۲۰۹ اوین شد.
فصل دوم: دادگاه قرن؛ بندی که جان زنجانی را خرید
پس از برگزاری بیش از دو دهه جلسه دادگاه علنی در شعبه ویژه دادگاه انقلاب تهران:
1. اسفند ۱۳۹۴: حکم اعدام به اتهام «افساد فیالأرض از طریق اخلال گسترده در نظام اقتصادی کشور»، همراه با محکومیت به رد مال و پرداخت جزای نقدی سنگین صادر شد. رقم پولشویی مطرحشده در کیفرخواست نزدیک به ۱ میلیارد و ۹۶۷ میلیون یورو اعلام شده بود.
2. آذر ۱۳۹۵: دیوان عالی کشور این حکم را تأیید قطعی کرد، اما با یک بند حیاتی و مشروط.
مستند قانونی نجات: دیوان عالی کشور در دادنامه قطعی خود تصریح کرد که اگر محکومعلیه اموال منتقلشده را مسترد کند، خسارات وارده را جبران نماید و ندامت خود را اثبات کند، میتواند مشمول ارفاقات ماده ۱۱۴ قانون مجازات اسلامی (امکان تخفیف یا تبدیل مجازاتهای حدی و تعزیری) قرار گیرد.
عملیات رد مال فرامرزی (۱۴۰۲ – ۱۴۰۳)
در بهمن ۱۴۰۲، رئیس وقت قوه قضائیه اعلام کرد بخش قابلتوجهی از داراییهای خارجی زنجانی شناسایی، ارزیابی و به کشور بازگردانده شده و این میزان برای پوشش اصل بدهی و خسارات کفایت میکند.
در ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳، اصغر جهانگیر، سخنگوی وقت قوه قضائیه، در نشستی خبری رسماً اعلام کرد: با پیشنهاد دادگستری استان تهران، تأیید رئیس وقت قوه قضائیه (غلامحسین محسنی اژهای) و موافقت رهبر انقلاب، حکم اعدام بابک زنجانی نقض و به ۲۰ سال حبس تبدیل شده است. دلایل رسمی اعلامشده برای این تخفیف عبارت بودند از: رد مال کامل به شرکت ملی نفت ایران، همکاری با دستگاه قضائی در شناسایی داراییها، و سپریکردن بیش از ۱۰ سال حبس بدون برخورداری از حتی یک روز مرخصی.
فصل سوم: «او اکنون کیست؟» / خروج از زندان و تولد امپراتوری «داتوان»
از اردیبهشت ۱۴۰۴، مختصات حضور بابک زنجانی در اقتصاد ایران کاملاً دگرگون شد:
۱. مرخصی تحت نظارت:
طبق اعلام رسمی سخنگوی قوه قضائیه، زنجانی پس از تحمل بیش از ۱۱ سال حبس، با سپردن وثایق لازم و تحت نظارت ضابطان قضائی به مرخصی آمد. بر اساس این اظهارات، فعالیت اقتصادی او تا زمانی که در چارچوب قوانین کشور باشد، منع قانونی ندارد. (لازم به ذکر است در جریان این روند، گزارشهایی متناقض درباره «آزادی کامل» یا «مرخصی موقت» او در رسانهها منتشر شد که قوه قضائیه برخی از این تفاسیر را تکذیب کرد.)
۲. برندینگ جدید؛ ظهور گروه Dot One:
زنجانی بلافاصله وارد فاز دوم کارنامه اقتصادی خود شد و با معرفی هلدینگ *«داتوان» (Dot One / گروه توسعه مالی و اقتصا
دی آوان)**، پروژههای کلانی را رونمایی کرد:
آوانریل: امضای تفاهمنامهای با راهآهن جمهوری اسلامی ایران (فروردین ۱۴۰۴) به ارزش اعلامی حدود ۶۱ تا ۶۴ هزار میلیارد تومان، شامل خرید و تولید ۳۰۰ خودکششی مسافری دیزلی، ۵۰ لوکوموتیو باری و صدها واگن؛ قراردادی که برخی رسانهها آن را «بزرگترین سرمایهگذاری خصوصی در صنعت ریلی کشور» توصیف کردند.
داتوان ایر و داتوان سیر: وعده ورود دهها فروند هواپیما و ناوگان گسترده حملونقل جادهای.
تاکسیهای برقی BZ3X: رونمایی از صدها دستگاه تاکسی برقی در تهران، همزمان با واکنش تند بانک مرکزی که رسماً او را «ابربدهکار» خواند و اعلام کرد فعالیتهای داتوان فاقد مجوز رسمی است.
حوزه رمزارز: ورود به بازار داراییهای دیجیتال از طریق پلتفرمهایی که بعدها در کانون تحریمهای بینالمللی قرار گرفتند.
۳. موج دوم تحریمهای بینالمللی:
دفتر کنترل داراییهای خارجی خزانهداری آمریکا (OFAC) در دو مرحله در سال ۲۰۲۶ اقدام به تحریم زنجانی و شبکه جدید او کرد:
در ژانویه ۲۰۲۶، صرافیهای رمزارزی مرتبط با او (از جمله دو پلتفرم ثبتشده در بریتانیا) به همراه شخص زنجانی در فهرست تحریم قرار گرفتند؛ نهادهایی که به گفته شرکت تحلیل بلاکچین TRM Labs نزدیک به یک میلیارد دلار تراکنش مرتبط با نهادهای تحت تحریم را پردازش کرده بودند. دولت بریتانیا نیز همزمان او را تحریم کرد. در تیرماه ۱۴۰۵ (ژوئیه ۲۰۲۶)، خزانهداری آمریکا در موجی گستردهتر، چند عضو خانواده و مدیران ارشد شبکه «داتوان» – از جمله خواهر زنجانی که مدیریت یک شرکت مرتبط در دبی را برعهده داشت – را نیز به فهرست تحریمهای SDN اضافه کرد.
این اقدامات نشان میدهد علىرغم تسویه حساب رسمی با دستگاه قضائی ایران، نهادهای مالی بینالمللی همچنان شبکه جدید زنجانی را یکی از کانالهای پرریسک تبادلات فرامرزی ارزیابی میکنند.
خط بازار و معمای تمامنشدنی
بابک زنجانی نمونهای کمنظیر از چرخه «سقوط، تسویه و بازگشت» در اقتصاد ایران دوران تحریم است. او تنها فردی است که مرگبارترین گردنه قضائی تاریخ اقتصادی کشور را با کلید «رد مال» پشت سر گذاشت و ظرف کمتر از دو سال، از یک زندانی محکوم به اعدام به بن گذاشت و ظرف کمتر از دو سال، از یک زندانی محکوم به اعدام به بنیانگذار هان روایت داخلی («فردی که بدهیاش را تسویه کرده و اکنون طلبکار دولت است») و روایت بینالمللی («شبکهای پرریسک در کانون تحریمهای تازه») همچنان مهمترین پرسش بازمانده از این پرونده است: آیا این بازگشت، پایان یک کابوس قضائی است یا آغاز فصل تازهای از همان الگوی پیشین؟
آوید امی کارشناس ارشد تجارت بین الملل
منبع: خط بازار
