تا دو دهه پیش کمتر کسی تصور میکرد چین بتواند به قدرت اول صنعت خودروهای برقی جهان تبدیل شود. در آن زمان، بازار خودروهای جهان در اختیار برندهای شناختهشده آمریکایی، اروپایی و ژاپنی بود و شرکتهای چینی بیشتر به تولید خودرو برای بازار داخلی مشغول بودند. اما پکن با یک برنامهریزی بلندمدت، سرمایهگذاری گسترده، حمایت مالی دولت و تمرکز بر فناوریهای نوظهور، مسیر متفاوتی را انتخاب کرد؛ مسیری که امروز نتیجه آن را میتوان در رشد انفجاری شرکتهایی مانند BYD و CATL و عقبماندن خودروسازان قدیمی غربی مشاهده کرد. اکنون بسیاری از مدیران بزرگ صنعت خودرو اعتراف میکنند که رقابت با چین به یکی از بزرگترین چالشهای تاریخ این صنعت تبدیل شده است.
خودروسازان غربی زیر فشار رقابت چین
امروز بسیاری از بزرگترین خودروسازان جهان در آمریکا، آلمان و ژاپن با شرایط دشواری روبهرو هستند. یکی از مهمترین دلایل این وضعیت، رشد سریع خودروسازان چینی و افزایش تقاضای جهانی برای خودروهای برقی است؛ تغییری که بسیاری از شرکتهای قدیمی نتوانستند خود را بهموقع با آن هماهنگ کنند.
برای مثال، شرکت فولکسواگن که زمانی بزرگترین خودروساز فعال در بازار چین بود، اکنون تنها سهم کوچکی از این بازار را در اختیار دارد. این شرکت در ماه ژوئن اعلام کرد که قصد دارد حدود ۱۰۰ هزار شغل را در سراسر جهان حذف کند؛ اقدامی که نشاندهنده فشار شدید رقابت در صنعت خودرو است.
در ژاپن نیز توشیهیرو میبه، مدیرعامل هوندا، پس از بازدید از یکی از کارخانههای پیشرفته خودروهای برقی در شانگهای اعتراف کرد: «ما هیچ شانسی در برابر این موضوع نداریم.»
چند ماه پیش نیز جیم فارلی، مدیرعامل فورد، هشدار داده بود که خودروسازان غربی «برای بقای خود در حال مبارزه هستند.»
چین چگونه به سلطان خودروهای برقی جهان تبدیل شد؟
در سال ۲۰۲۵، کارخانههای چینی نزدیک به ۷۵ درصد خودروهای برقی جهان را تولید کردند؛ سهمی که نشاندهنده سلطه بیرقیب این کشور بر بازار خودروهای الکتریکی است.
همزمان با افزایش استقبال مردم جهان از خودروهای برقی، بسیاری از برندهای باسابقه و حتی خودروسازان لوکس مجبور شدهاند کارخانههای خود را تعطیل کنند، تولید را کاهش دهند یا برای حفظ سهم بازار، برنامههای گستردهای برای بازسازی ساختار خود اجرا کنند.
از سوی دیگر، تنشهای ژئوپلیتیکی از جمله درگیریهای میان ایالات متحده و ایران نیز روند حرکت کشورها به سمت خودروهای برقی را سرعت بخشیده است؛ زیرا بسیاری از دولتها به دنبال کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی هستند.
اما این موفقیت برای چین اتفاقی نبود؛ بلکه نتیجه قمار بزرگی بود که حدود ۲۰ سال پیش آغاز شد.
آغاز مسیر؛ از کارخانهای کوچک تا قدرت صنعتی جهان
ریشه صنعت خودروسازی چین به سال ۱۹۴۹ بازمیگردد؛ زمانی که حزب کمونیست در جنگ داخلی پیروز شد و جمهوری خلق چین تأسیس شد. در همان سال، نخستین کارخانه خودروسازی این کشور با هدف کاهش وابستگی به واردات و توسعه توان صنعتی راهاندازی شد.
در اواخر دهه ۱۹۷۰، دنگ شیائوپینگ سیاست درهای باز را اجرا کرد و زمینه ورود سرمایهگذاران خارجی، از جمله شرکتهای بزرگ خودروسازی، به چین را فراهم ساخت.
در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، خودروسازان چینی با شرکتهای خارجی مشارکت کردند و همین همکاری باعث شد دانش فنی و فناوری تولید خودرو به تدریج وارد این کشور شود.
با وجود این پیشرفتها، بازار خودرو چین همچنان تحت سلطه برندهای اروپایی و ژاپنی بود و بسیاری از تحلیلگران، چین را رقیب جدی صنعت خودرو نمیدانستند.
چرا چین روی خودروهای برقی شرط بست؟
در اوایل دهه ۲۰۰۰، چین دریافت که رقابت با شرکتهای غربی در تولید خودروهای بنزینی تقریباً غیرممکن است. از سوی دیگر، بازار خودروهای هیبریدی نیز در اختیار شرکتهای ژاپنی، بهویژه تویوتا با مدل مشهور پریوس قرار داشت.
در چنین شرایطی، سیاستگذاران چینی تصمیم گرفتند به جای رقابت در فناوریهای قدیمی، روی آینده سرمایهگذاری کنند؛ یعنی خودروهای تمام برقی.
در آن زمان، خودروهای برقی تقریباً جایگاهی در بازار نداشتند و حتی تسلا نخستین خودروی خود را تازه در سال ۲۰۰۸ معرفی کرد. با این حال، دولت چین سرمایهگذاری عظیمی روی این فناوری انجام داد و برنامههای گستردهای برای حمایت از شرکتهای نوپا و تولیدکنندگان خودروهای برقی تدوین کرد.
هدف تنها توسعه صنعت خودرو نبود. چین میخواست وابستگی خود به واردات نفت را کاهش دهد و همزمان با آلودگی شدید هوا که در جریان المپیک ۲۰۰۸ پکن توجه جهانی را جلب کرده بود، مقابله کند.
میلیاردها دلار حمایت دولتی
موفقیت امروز صنعت خودروهای برقی چین، بدون حمایت دولت امکانپذیر نبود.
بین سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۲، دولت چین بیش از ۴۱ میلیارد دلار استرالیا در قالب یارانه و معافیتهای مالیاتی برای توسعه خودروهای برقی، تاکسیهای برقی و اتوبوسهای برقی اختصاص داد.
در این میان، برخی شرکتها شکست خوردند یا توسط رقبا خریداری شدند، اما تعدادی دیگر به غولهای صنعتی جهان تبدیل شدند.
شرکت CATL که امروز بزرگترین تولیدکننده باتری خودروهای برقی در جهان است، فعالیت خود را با تولید باتری لوازم الکترونیکی آغاز کرده بود.
شرکت BYD نیز ابتدا در حوزه تولید باتری فعالیت میکرد و سپس وارد تولید خودروهای بنزینی و در نهایت خودروهای برقی شد. امروز BYD بزرگترین تولیدکننده خودروهای برقی جهان به شمار میرود.
یارانههای دولتی و رشد سریع تقاضا، این دو شرکت را به بازیگران اصلی صنعت خودرو تبدیل کرد.
چرا خودروسازان غربی عقب ماندند؟
برخلاف چین، خودروسازان قدیمی اروپا، آمریکا و ژاپن در شرایط متفاوتی فعالیت میکردند.
تغییر دولتها و سیاستهای اقتصادی باعث میشد حمایت از خودروهای برقی ثبات لازم را نداشته باشد. از سوی دیگر، بخش بزرگی از مشتریان این شرکتها همچنان به خودروهای دارای موتور احتراق داخلی علاقهمند بودند.
نمونههای اولیه خودروهای برقی که توسط شرکتهای قدیمی توسعه داده شدند، هرگز حمایت کافی برای تولید انبوه دریافت نکردند.
در واقع، بزرگترین تولیدکننده خودروهای برقی غرب یعنی تسلا نیز نه از دل یک خودروساز سنتی، بلکه بهعنوان یک استارتاپ متولد شد.
از طرف دیگر، خودروسازان قدیمی با شبکههای گسترده تأمینکنندگان، نمایندگیها و اتحادیههای کارگری روبهرو بودند که تغییر سریع به سمت خودروهای برقی را دشوار میکرد.
این موضوع اهمیت زیادی داشت، زیرا تولید خودروهای برقی نسبت به خودروهای بنزینی حدود ۳۰ درصد نیروی کار کمتری نیاز دارد و همین مسئله نگرانیهای زیادی درباره اشتغال ایجاد کرده بود.
حتی امروز نیز برخی مدیران صنعت خودرو نسبت به آینده خودروهای برقی تردید دارند.
ماه گذشته، آکیو تویودا، رئیس هیئتمدیره تویوتا، اعلام کرد که خودروهای برقی «بزرگترین ترس» او هستند و افزود: «من عاشق موتورهای احتراق داخلی هستم.»
این اظهارات نشان میدهد بخشی از مدیران سنتی صنعت خودرو همچنان تمایل دارند مدلهای قدیمی را حفظ کنند، هرچند روند بازار خلاف این موضوع را نشان میدهد.
چین اکنون بزرگترین صادرکننده خودرو جهان است
نتیجه سرمایهگذاری دو دههای چین امروز بهوضوح قابل مشاهده است. در بسیاری از شهرهای این کشور، صدای موتور خودروهای بنزینی بهمراتب کمتر از گذشته شنیده میشود، کیفیت هوا بهبود یافته و وابستگی چین به واردات نفت نیز کاهش پیدا کرده است. از سوی دیگر، صنعت خودروسازی این کشور نیز به بلوغ رسیده است.
چین که حدود ۲۰ سال پیش سهم ناچیزی در صادرات خودرو داشت، اکنون به بزرگترین صادرکننده خودرو در جهان تبدیل شده است.
این اتفاق در سال ۲۰۲۳ رخ داد؛ زمانی که چین با صادرات نزدیک به ۵ میلیون خودرو به بیش از ۱۸۰ کشور جهان، از ژاپن پیشی گرفت و در صدر جدول صادرکنندگان خودرو قرار گرفت.
سرعت این رشد نیز قابل توجه است. برای نمونه، شرکت BYD که تنها در سال ۲۰۲۲ وارد بازار استرالیا شد، اکنون دومین برند بزرگ خودروسازی این کشور محسوب میشود.
وانگ چوانفو، بنیانگذار BYD، حتی پیشبینی کرده است که این شرکت طی پنج سال آینده از تویوتا نیز عبور خواهد کرد.
تحول صنعت خودرو در چین نشان میدهد که سرمایهگذاری بلندمدت، حمایت هدفمند دولت و تمرکز بر فناوریهای آیندهمحور میتواند معادلات یک صنعت جهانی را بهطور کامل تغییر دهد. تصمیمی که حدود دو دهه پیش در پکن گرفته شد، امروز چین را به بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده خودروهای برقی جهان تبدیل کرده و بسیاری از برندهای باسابقه اروپا، آمریکا و ژاپن را با بحران جدی روبهرو کرده است. اگرچه برخی خودروسازان غربی با سرمایهگذاریهای جدید و توسعه محصولات برقی تلاش میکنند فاصله خود را با رقبای چینی کاهش دهند، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند رقابت در این بازار دیگر مانند گذشته نیست و چین اکنون استانداردهای جدیدی برای صنعت خودرو تعریف کرده است؛ استانداردهایی که آینده بازار جهانی خودرو را بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر قرار خواهند داد.
