بحران زودهنگام سوخت در آسیای مرکزی؛ آمادهباش برای زمستان سخت
به گزارش خط بازار؛ کشورهای آسیای مرکزی در پی بحران سوخت در روسیه، برنامهریزی زودهنگام برای تامین انرژی زمستانی را آغاز کردند.
بحران کمبود سوخت در آسیای مرکزی از پمپبنزینها فراتر رفته و اکنون به هسته اصلی برنامهریزیهای زمستانی دولتها تبدیل شده است. مقامات دولتی در این منطقه با حساسیت بالایی وضعیت بنزین، گازوئیل، خطوط لوله گاز، محمولههای زغالسنگ، واردات برق، سوخت جت و تیمهای تعمیرات اضطراری را رصد میکنند.
اگرچه تنشهای فصلی سوخت و انرژی در این منطقه امری مسبوق به سابقه است، اما فشارهای فعلی که مستقیماً با روسیه به عنوان تامینکننده اصلی جریانهای سوخت منطقه گره خورده، بسیار زودتر از موعد فرارسیده است.
بحران سوخت در خود روسیه، ریسکهای امنیتی را برای همسایگانش تشدید کرده است. حملات پهپادی اوکراین و عملیاتهای تعمیراتی، خروجی پالایشگاههای روسیه را کاهش داده و محدودیتهای صادراتی نیز حجم بیشتری از سوخت روسیه را به بازار داخلی این کشور بازگردانده است.
خبرگزاری رویترز از ایجاد صفهای طولانی، محدودیتهای منطقهای و افزایش قیمت بنزین به بیش از ۱۰۰ روبل در هر لیتر در برخی پمپبنزینهای مستقل خبر داده است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در ۲۸ ژوئن به این فشارها اذعان کرد و گفت: «شما به خوبی میدانید که مشکلات رانندگان و بنگاههای اقتصادی همچنان پابرجاست.»
وی افزود که موفقیت در فصل برداشت محصول به حفظ جداول فصلی توزیع سوخت برای بخش کشاورزی بستگی دارد.
برای آسیای مرکزی، کمبود سوخت در روسیه به معنای اختلال در قراردادها، سهمیههای ریلی، افزایش قیمت واردات و تنشهای روانی در سطح جامعه است.
در این میان، قرقیزستان بیشترین آسیبپذیری را دارد. به گفته نسیببیک کریوف، معاون وزیر انرژی قرقیزستان، این کشور سالانه حدود دو میلیون تن سوخت و روانکننده مصرف میکند که نزدیک به ۹۵ درصد آن از روسیه تامین میشود.
کریوف اظهار داشت: «به دلیل عدم تولید کافی نفت و گاز، ما همچنان کشوری وابسته به واردات هستیم.» بیشکک اکنون از روسیه، قزاقستان، بلاروس، آذربایجان، ازبکستان و ترکمنستان برای تامین امنیت سوخت خود درخواست کمک کرده است.
بحران انرژی در قرقیزستان؛ بیشکک به دنبال تنوعبخشی به منابع واردات
این وابستگی شدید اکنون معیشت خانوارها، کشاورزان و شرکتهای ترابری کوچک را تحت تاثیر قرار داده است. کابینه وزرا سقف قیمتها را در پمپبنزینها تعیین کرده و یک مکانیسم حمایتی را تا ۳۰ سپتامبر فعال ساخته است.
کریوف با اشاره به اینکه واردکنندگان با پیشنهادهای قیمتی متعددی مواجهند، وعده داد که «نباید هیچ کمبودی در بازار داخلی وجود داشته باشد.» تاجران نفتی ذخایر بنزینِ AI-92 کشور را برای ۳۰ تا ۴۵ روز آینده کافی میدانند، در حالی که گازوئیل همچنان برای کارهای برداشت محصول در دسترس است.
قرقیزستان تلاش میکند از طریق افزایش ظرفیت پالایش داخلی زمان بخرد. پالایشگاه مدرنسازیشده «جوندا» در منطقه چوی موظف شده خروجی بنزین خود را به زودی به ۲۴ هزار تن در ماه و تا پایان سال ۲۰۲۶ به ۵۰ هزار تن در ماه افزایش دهد تا محصولات نهایی روانه بازار داخلی شوند. این اقدامات هرچند کمککننده است، اما آهنگ حرکت بازار همچنان توسط عرضه روسیه تعیین میشود.
در ازبکستان، با وجود فعالیت پالایشگاههای نفت بخارا و فرغانه، واحد آلتیآریق و مجتمع GTL ازبکستان، میزان تقاضا بسیار سریعتر از عرضه داخلی رشد کرده است. در چهار ماهه نخست سال ۲۰۲۶ (ژانویه تا آوریل)، واردات بنزین این کشور به ۵۶۸ هزار و ۷۰۰ تن به ارزش ۳۲۷.۱ میلیون دلار رسید که بیش از دو برابر مدت مشابه در سال ۲۰۲۵ است.
این در حالی است که پالایشگاههای محلی در این مدت تنها ۴۱۷ هزار و ۵۰۰ تن تولید داشتند. روند گذار و خروج از مصرف بنزین AI-80 نیز رانندگان را به سمت بنزینهای پیشرفتهتر AI-92 و AI-95 سوق داده است.
جهش بیسابقه قیمتها در بورس ازبکستان و آمادهباش تاشکند برای زمستان
این فشارهای فزاینده در اواخر ژوئن به تالار بورس نیز سرایت کرد؛ به طوری که قیمت بنزین AI-92 در ۲۹ ژوئن با رشد ۱۱.۸ درصدی از ابتدای ماه، به رکورد بیسابقه ۱۳.۹۱۹ میلیون سوم در هر تن (حدود ۱۱۶۰ دلار) رسید.
سوخت هواپیما نیز به یک چالش جدی تبدیل شده است؛ شرکت هواپیمایی «ازبکستان ایرویز» در ژوئن با استناد به کمبود سوخت هوانوردی و هزینههای بالا، فرکانس برخی پروازهای خود به روسیه را کاهش داد.
تاشکند اکنون با آمارهای مشخص در حال آماده شدن برای زمستان است. در ۶ جولای، شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبکستان، اقدامات لازم برای فصل پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ را بررسی کرد. این طرح شامل تعویض ۵۳.۷ کیلومتر از خطوط لوله اصلی گاز معیوب، تعمیر ۷۷ واحد پمپ گاز در ایستگاههای کمپرسور، تامین ۳۲۵ هزار و ۷۰۰ تن گاز مایع و ایجاد ذخیره ۱۲۰ هزار تنی بنزین موتور برای ماههای دسامبر و ژانویه است.
نیروگاههای حرارتی نیز قرار است ۴.۱۶۱ میلیون تن زغالسنگ دریافت کنند. همچنین شرکت «ازبکنفتگاز» موظف به تعمیر ۹۰ واحد فرآوری شده است. تاشکند مذاکراتی را نیز با شرکتهای انرژی روسیه برای تامین نفت، بنزین، سوخت جت و خوراک پالایشگاهی انجام داده است.
چالش قاچاق سوخت ارزان در قزاقستان و بحران کمبود دیزل در تاجیکستان
قزاقستان اگرچه با ظرفیت پالایش داخلی بیشتری وارد این معرکه شده، اما سوخت ارزان قیمت در این کشور مصائب خاص خود را ایجاد کرده است. نرخ پایین سوخت در قزاقستان، قاچاق عابر مرزی را به ویژه به بازارهای همسایه که مبالغ بیشتری پرداخت میکنند، تحریک میکند.
در ۴ جولای، به اولجاس بکتنوف، نخستوزیر قزاقستان گزارش شد که از ابتدای سال جاری تاکنون، از ۵۹۳ مورد تلاش برای صادرات غیرقانونی فرآوردههای نفتی به حجم بیش از ۴۰ هزار لیتر در پستهای بازرسی جادهای جلوگیری شده است. تیمهای سیار نیز طی دو روز از ۶۱ تلاش دیگر برای قاچاق بیش از سه تن سوخت در باکهای اضافی و گالنها جلوگیری کردند.
برنامهریزی گاز نیز به پرونده امنیت ملی این کشور اضافه شده است. بکتنوف در ۷ جولای اعلام کرد که مصرف داخلی گاز قزاقستان در سال گذشته به ۲۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. دولت میگوید ۱۳.۱ میلیون نفر به گاز دسترسی دارند و خواهان افزایش نرخ گازرسانی از ۶۴.۲ درصد به ۸۰ درصد است.
بکتنوف دستور نظارت هفتگی بر پالایشگاههای گاز در کاشاگان، کاراچاگاناک و ژانائوژن را صادر کرد و گفت: «ما باید تعادلی طولانیمدت میان ظرفیت منابع این صنعت و نیازهای اقتصاد ایجاد کنیم.»
بحران برق لایه دیگری از این استرس ژئوپلیتیک است. قرقیزستان در ۲۹ ژوئن بالاترین میزان مصرف روزانه برق تابستانی خود را ثبت کرد که به ۴۷.۱۱۲ میلیون کیلووات ساعت رسید؛ این رقم در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۴۰ میلیون بود. این سیستم پیشبینی میکند مصرف برق در سال ۲۰۲۶ به ۱۹.۶ میلیارد کیلووات ساعت برسد، در حالی که تولید داخلی تنها ۱۵.۷ میلیارد است.
انتظار میرود حدود ۴ میلیارد کیلووات ساعت برق از قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان و روسیه، عمدتاً در پاییز و زمستان وارد شود. قزاقستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲۳.۱ میلیارد کیلووات ساعت برق تولید و ۱۲۴.۶ میلیارد مصرف کرده بود.
تاجیکستان ضربهگیرهای کمتری در اختیار دارد. کمبود گازوئیل در اوایل جولای در دوشنبه نمایان شد و قیمتها طی دو روز ۱.۵ تا ۲ سامانی افزایش یافت. برخی از پمپبنزینها کاملاً خالی شدند، در حالی که برخی دیگر فروش را به ۲۰ لیتر برای هر خودرو محدود کردند.
در ۶ جولای، مقامات اقتصادی تاجیکستان نشستی را در سطح دولتی پیرامون تامین سوخت و تنظیم قیمتها برگزار کردند. دستور کار این نشست شامل فرآوردههای نفتی، گاز مایع، تنوعبخشی به واردات، فرآوری نفت خام در تاسیسات داخلی و نظارت برای جلوگیری از افزایش مصنوعی قیمتهای خردهفروشی بود.
در سراسر آسیای مرکزی، این تنگنا به اشکال مختلف ظاهر میشود: قرقیزستان به دنبال تامینکنندگان جدید است، ازبکستان ذخایر استراتژیک میسازد، قزاقستان کنترلهای مرزی را تشدید میکند و تاجیکستان نوسانات قیمتی را زیر نظر دارد.
قیمتهای پایین و کنترلشده هرچند از خانوادهها حمایت میکند، اما سوخت را به سمت مرزها سوق میدهد. وابستگی به واردات، پمپها را باز نگه میدارد، اما دولتها را در برابر قطعی پالایشگاههای خارجی آسیبپذیر میکند.
گازرسانی میتواند فشار روی زغالسنگ و برق را کاهش دهد، اما تقاضای زمستانی برای گاز را بالا میبرد. واردات برق نیز میتواند شکافها را پر کند، اما هوای سرد، کسریهای کوچک را به یک ریسک عمومی تبدیل میسازد. بحران سوخت در آسیای مرکزی، مدتها پیش از آغاز اولین موج سرما، به یک چالش کلان برای امنیت انرژی زمستانی تبدیل شده است.
منبع: تسنیم
