در قرن بیستویکم، شهرها نهتنها مرکز زندگی، اقتصاد و نوآوری هستند، بلکه به خط مقدم بحران تغییرات اقلیمی نیز تبدیل شدهاند. از موجهای گرمای بیسابقه گرفته تا سیلابها و کمبود آب، شهرهای خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری با پیامدهای اقلیمی روبهرو هستند. اما همین شهرها میتوانند بخشی از راهحل باشند؛ به شرط آنکه برنامهریزی، سرمایهگذاری و طراحی شهری با نگاهی هوشمندانه و پایدار انجام شود.
شهرها؛ هم قربانی و هم عامل تغییرات اقلیمی
شهرها در قلب فعالیتهای اقتصادی جهان قرار دارند و الگوی مصرف منابع را شکل میدهند. در عین حال، بیش از همه در معرض خطرات اقلیمی مانند کمبود آب، گرمای شدید، سیل و قطع برق هستند؛ مسائلی که شهرهایی مانند دبی، جده، تهران و دمشق بهطور فزایندهای با آنها دستوپنجه نرم میکنند.
به گفته بهارش باقریان، بنیانگذار و مدیرعامل استودیوی URB در دبی، بسیاری از شهرها زمانی که بر اساس خودرو، بتن و رشد بیپایان طراحی شدند، ناخواسته به موتورهای تغییرات اقلیمی تبدیل شدند. وی در ادامه بیان کرد: فروپاشی اقلیمی نتیجه دههها انتخاب شهری است که محدودیتهای اکولوژیکی و مسئولیتپذیری بلندمدت را نادیده گرفتهاند.
سهم بزرگ شهرها در مصرف انرژی و انتشار کربن
آمارها نشان میدهد نقش شهرها در بحران اقلیمی بسیار فراتر از اندازه فیزیکی آنهاست:
- شهرها حدود ۷۵ درصد مصرف انرژی جهانی را به خود اختصاص میدهند
- بین ۵۰ تا ۶۰ درصد از کل انتشار گازهای گلخانهای جهان در شهرها تولید میشود
- در حالی که مناطق شهری کمتر از ۳ درصد سطح زمین را اشغال میکنند
زیاد موکارزل، شریک و رئیس بخش آبوهوا و پایداری شرکت الیور وایمن در منطقه هند، خاورمیانه و آفریقا، میگوید: «این تمرکز شدید مصرف انرژی، شهرها را به نقطه شروع اصلی تغییرات اقلیمی تبدیل کرده است.»
چرا راهحل هم در شهرهاست؟
همین تمرکز مصرف و انتشار باعث شده است که شهرها بتوانند بالاترین بازده سرمایهگذاری را در کاهش کربن داشته باشند. موکارزل معتقد است مداخلات متمرکز شهری، سریعتر و مؤثرتر از بسیاری از سیاستهای ملی عمل میکنند.
باقریان نیز تاکید میکند: «با تغییر یک آییننامه ساختمانی، میلیونها تن کربن حذف میشود. با طراحی مجدد خیابانها، کل سیستم حملونقل دگرگون میشود. تصمیمات کاربری زمین و ادغام طبیعت میتواند در یک حرکت واحد، مقدار عظیمی از انتشار را کاهش دهد.»
کاهش انتشار بدون فداکاری در کیفیت زندگی
برخلاف تصور رایج، کاهش انتشار گازهای گلخانهای به معنای کاهش رفاه نیست.
برودی بولند، عضو هیئت علمی دانشگاه جورجتاون، میگوید اقدامات اقلیمی شهری اغلب کیفیت زندگی را بهبود میبخشند. وسایل نقلیه کمانتشار معمولا سریعتر، کمصداتر و روانتر هستند. ساختمانهای کمکربن اغلب سالمتر و بهرهورترند. تراکم شهری بهینه میتواند تحرک اقتصادی و بهرهوری را افزایش دهد. زیرساختهای کمانتشار معمولا مقاومتر نیز هستند و فضاهای سبز بیشتری ایجاد میکنند.
طراحی هوشمند؛ راه نجات شهرهای آینده
با وجود زیرساختهای فرسوده و جمعیت رو به رشد، کارشناسان تأکید دارند که طراحی مجدد هوشمند شهری میتواند شهرها را به رهبران اقدام اقلیمی تبدیل کند.
موکارزل میگوید: «گذار به توسعههای متراکم، حملونقلمحور، همراه با سیاستهای ساختمانسازی هوشمند و انرژیهای تجدیدپذیر غیرمتمرکز، میتواند مسیر کربنی یک شهر را بهطور بنیادین تغییر دهد.»
حماد نواز از شبکه PwC نیز اضافه میکند که اقدامات شهری میتوانند تا ۴۰ درصد کاهش انتشار گازهای گلخانهای را بهویژه از طریق ساختمانهای کممصرف، حملونقل کمکربن و انرژی پاک رقم بزنند.
اقتصاد اشتراکی؛ اهرم پنهان کاهش کربن
اقتصاد اشتراکی، از جمله اشتراکگذاری حملونقل، مسکن و کالاها، یکی دیگر از ابزارهای مؤثر کاهش انتشار است.
موکارزل میگوید: «با افزایش بهرهبرداری از داراییها، میتوان مصرف مواد و انرژی موردنیاز برای حفظ سبک زندگی مدرن را بهطور چشمگیری کاهش داد.»
نواز نیز اشاره میکند که حملونقل اشتراکی میتواند انتشار ناشی از تردد شهری را در برخی مطالعات تا نزدیک به ۲۰ درصد کاهش دهد، بهویژه اگر با حملونقل عمومی، دوچرخهسواری و پیادهروی ترکیب شود.
شهرهای خاورمیانه چه کردهاند؟
در سالهای اخیر، شهرهای بزرگ منطقه اقداماتی جدی آغاز کردهاند:
دبی
- هدف تامین ۷۵ درصد انرژی از منابع پاک تا سال ۲۰۵۰
- سرمایهگذاری در انرژی خورشیدی، سرمایش منطقهای، ساختمانهای سبز و مدیریت پسماند
ابوظبی
- هدف کاهش ۲۲ درصدی انتشار گازهای گلخانهای تا سال ۲۰۲۷
- تمرکز بر بهرهوری آب، ساختمانهای کمکربن و زیرساختهای مقاوم اقلیمی
ریاض
- تعهد به کاهش ۵۰ درصدی انتشار گازهای گلخانهای
- توسعه متروی ریاض و اجرای یکی از بزرگترین برنامههای سبزسازی شهری جهان
موکارزل تاکید میکند که این طرحها صرفاً زیباسازی نیستند، بلکه سرمایهگذاریهای راهبردی برای کاهش اثر جزیره گرمایی شهری، بهبود سلامت و افزایش ارزش املاک محسوب میشوند.
آینده؛ از پروژههای پراکنده تا سیستمهای منسجم
به گفته باقریان، چالش اصلی شهرهای خاورمیانه دیگر کمبود پروژه نیست، بلکه پیوند دادن این اقدامات در قالب سیستمهای منسجم شهری است؛ جایی که طبیعت، حملونقل، انرژی و زندگی روزمره بهجای رقابت، یکدیگر را تقویت کنند.
شهرها میدان اصلی نبرد با تغییرات اقلیمی هستند. انتخابهای هوشمندانه در طراحی، حملونقل، انرژی و اقتصاد شهری میتواند نهتنها انتشار گازهای گلخانهای را بهطور چشمگیری کاهش دهد، بلکه کیفیت زندگی شهروندان را نیز ارتقا بخشد. شهرهای خاورمیانه گامهای مهمی برداشتهاند، اما موفقیت نهایی در گرو تبدیل این ابتکارات به یک چشمانداز منسجم و بلندمدت شهری است.