سایه خاموشی بر پیکره نیمهجان صنایع جنگزده
به گزارش خط بازار؛ تنها چند هفته از وعده مسئولان برای عبور بدون خاموشی از تابستان ۱۴۰۵ میگذرد؛ وعدهای شکننده و بیپشتوانه که پوچ بودنش با نخستین جبهه هوای گرم افشا شد. با آغاز تابستان، شعارهایی مثل «تلاش شبانهروزی مسئولین برای رفع کسری برق»، «سرمایهگذاری گسترده در انرژیهای تجدیدپذیر» و «پایان قطعیهای تابستانی» دود هوا شد و بار دیگر تبعات سالها انگشت اتهام گرفتن به سمت مردم، به جای سرمایهگذاری و بهینهسازی اصولی، یقه اقتصاد کشور را گرفت. این بار اما ماجرا متفاوت است، چرا که واحدهای صنعتی هنوز کاملا از تبعات جنگ، افت و فرار سرمایه و رکود تولید نجات پیدا نکردند و معلوم نیست بازگشت قطعیهای چند روزه برقشان چه قرار است بر سر تولید کشور و اشتغال میلیونها ایرانی بیاورد.
پایان بهمن سال گذشته رئیس جمهور با صراحت وعده داد که تابستان آینده دیگر قطعی برقی نخواهیم داشت. دوماه بعد از او، یعنی ۲۳ اردیبهشتماه نیز عباس علیآبادی، وزیر نیرو، با تشریح برنامههای این وزارتخانه برای مدیریت مصرف و افزایش ظرفیت تولید برق اعلام کرد که با همکاری مردم و توسعه ظرفیت نیروگاهی، تابستان امسال بدون خاموشی سپری خواهد شد. تقریبا همان زمان مصطفی رجبیمشهدی، مدیرعامل توانیر، هم در اظهاراتی مشابه تأکید کرد که برنامهای برای اعمال خاموشی وجود ندارد و ابراز امیدواری کرد مشترکان خانگی تابستان را بدون قطعی برق پشت سر بگذارند.
با وجود سیل وعدهها اما کمتر از دو ماه بعد و با اولین موج گرمای شدید، خاموشیهای طولانی و غیرمنتظره بازگشت.
در پی قطعی گسترده برق روز شنبه در بسیاری از مناطق تهران، مشهد و… خبرگزاریها به نقل از توانیر اعلام کردند که همزمان با افزایش دمای هوا، چند واحد نیروگاهی به دلیل نقص فنی از مدار خارج شدند. آنطور که رجبیمشهدی گفته خرابی ترانس یکی از واحدهای نیروگاه تبریز و خم شدن روتور یکی از واحدهای نیروگاه قشم موجب شد حدود هزار مگاوات از ظرفیت تولید برق کشور از دسترس خارج شود. او همچنین افزایش شدید دما و خروج اضطراری برخی نیروگاهها را عامل افزایش فشار بر شبکه دانست و طبق معمول به جای جستجوی روشهای پایدار، از مردم خواست برای حفظ پایداری شبکه در مصرف برق صرفهجویی کنند.
در سوی دیگر همزمان آرمان خالقی، دبیر کل خانه صمت در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به آخرین وضعیت تامین برق صنایع، توضیح داده که در حال حاضر، محدودیت تامین برق واحدهای صنعتی به دو روز در هفته رسیده و پیشبینی میشود همانند سال گذشته، این محدودیت در ادامه به بازه زمانی عصر تا نیمهشب نیز گسترش یابد.
همچنین به گفته او با وجود اینکه طی ماههای گذشته از سوی صنایع و خانه صمت پیشنهاد جایگزینی روزهای تعطیل با روزهای خاموشی صنایع ناشی از ناترازی برق مطرح شده بود، اما تاکنون هیچ تمهیدی در این زمینه اندیشیده نشده و اقدامی برای اجرای آن صورت نگرفته است.
پیشبینیهای بازوی پژوهشی مجلس برای تابستان ۱۴۰۵
اگرچه خروج چند نیروگاه از مدار به عنوان علت آغاز خاموشیها مطرح شده، اما حالا دیگر همه میدانند که ریشه اصلی بحران، ناترازی مزمن صنعت برق است؛ مشکلی که طی سالهای گذشته به دلیل رشد سریع شبکه مصرف، سرمایهگذاری ناکافی در توسعه نیروگاهها و فرسودگی شبکه انتقال و توزیع، هر سال عمیقتر شده است. افزایش دمای هوا در تیرماه امسال فقط این ناترازی را آشکارتر کرده است.
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در تازهترین مطالعات خود، به بررسی وضعیت تامین برق در تابستان سال ۱۴۰۵ پرداخته و طی آن بخشهای درگیر با این مساله را تشریح کرده است. بر همین اساس، در سناریوی واقعبینانه، میزان ناترازی توان برق در پیک تابستان سال ۱۴۰۵ حدود ۱۳.۶ هزار مگاوات برآورد شده است؛ رقمی که نسبت به سال گذشته حدود ۱.۱ هزار مگاوات کاهش را نشان میدهد. با وجود آنکه آثار ناشی از جنگ و آسیب به برخی نیروگاهها و صنایع انرژیبر به افزایش تقاضا و کاهش عرضه منجر شده است، افزایش ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر و بهرهبرداری حداکثری از نیروگاههای برقآبی بهدلیل افزایش بارشها، در مجموع حدود ۵.۵ هزار مگاوات به ظرفیت تولید در زمان اوج بار افزوده و بخشی از فشار وارد بر شبکه را جبران خواهد کرد.
با این حال، به دلیل ماهیت تولید نیروگاههای خورشیدی، در صورت عدم مدیریت بار، احتمال افزایش کسری برق در ساعات شب نسبت به سالهای گذشته وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت توجه فوری به آن را دوچندان میکند. در بخش ناترازی انرژی نیز بررسیها نشان میدهد که در بیش از ۸۲ درصد ساعت، میزان ناترازی کمتر از ۱۰ هزار مگاوات است؛ به این معنا که کسری واقعی برق در بخش عمده ساعات سال در همین محدوده قرار دارد و برنامهریزی برای مدیریت آن نیز باید متناسب با همین واقعیت انجام شود.
بر اساس محاسبات انجامشده بازوی پژوهشی مجلس، میتوان گفت شرایط صنعت برق در سال جاری دستکم روی کاغذ نسبت به سال گذشته بهبود یافته است و در صورت اعمال مدیریت صحیح در بخش مصرف و بهرهبرداری، انتظار میرود میزان خاموشیهای برق نیز کمتر از پیش باشد.
طبق این گزارش، برآوردهای واقعبینانه از وضعیت برق کشور در تابستان ۱۴۰۵ نشان میدهد ناترازی توان در زمان اوج مصرف به حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات میرسد؛ رقمی که هرچند نسبت به سال گذشته حدود ۱۱۰۰ مگاوات کمتر است، اما همچنان از تداوم یک شکاف بزرگ میان عرضه و تقاضای برق در کشور خبر میدهد. بر پایه این برآورد، حداکثر توان تأمین همزمان شبکه حدود ۶۸ هزار و ۴۲۰ مگاوات خواهد بود، در حالی که تقاضا از ۸۱ هزار مگاوات عبور میکند.
دو روایت از متضاد از مقصر کسری برق
همزمان با تشدید ناترازی، بار دیگر انگشت اتهام سیاستگذاران به سوی مردم گرفته شده است. وزارت نیرو درودیوارهای شهر را با بیلبوردهای مدیریت مصرف پوشانده و مدام از شهروندان میخواهد مصرف خود را کاهش دهند. همزمان سیاستهای تنبیهی مشترکین پرمصرف هم شدت گرفته؛ اخیراً مدیرکل دفتر مدیریت انرژی و مشتریان توانیر از افزایش ۵ تا ۴۵ برابری تعرفه برق مشترکان خانگی پرمصرف خبر داده است.
این درحالی است که آمارهای رسمی خود وزارت نیرو روایت متفاوتی از تولید و مصرف ارائه میکند.
بر اساس این آمار، بخش خانگی تنها حدود یکسوم برق کشور را مصرف میکند و سرانه مصرف برق خانگی در ایران سالانه حدود ۱۱۰۰ کیلووات ساعت است؛ رقمی که حدود ۵۰ درصد کمتر از متوسط کشورهای اتحادیه اروپا و ترکیه و نزدیک به یکچهارم سرانه مصرف برق خانگی عربستان سعودی است.
از سوی دیگر، حدود ۱۳ درصد برق تولیدی کشور، معادل بیش از ۴۰ تراوات ساعت در سال، در شبکه فرسوده انتقال و توزیع تلف میشود؛ رقمی که تقریباً معادل مصرف برق ۴۰ درصد کل خانوارهای ایران است.
در واقع طبق آمارهای خودشان مشخصا تمرکز صرف بر مدیریت مصرف خانگی، بدون اصلاح زیرساختهای تولید و انتقال، نمیتواند راهحل پایداری برای بحران برق باشد، چرا که بخشی از برق تولیدشده پیش از آنکه به دست مصرفکننده برسد، در شبکهای که سالهاست از کمبود سرمایهگذاری رنج میبرد، از بین میرود.
هشدار درباره قطع برق صنایع نیمهجان
با وجود آغاز خاموشیها، شاید مهمترین نگرانی نه قطعی برق منازل، بلکه احتمال بازگشت محدودیتهای برق صنایع باشد.
سال گذشته، محدودیت تأمین برق برای واحدهای صنعتی، بهویژه صنایع فولاد، سیمان، معدن و پتروشیمی، موجب کاهش تولید، افزایش هزینهها، تأخیر در تحویل سفارشها و افت شدید صادرات شد. بسیاری از تشکلهای صنعتی اعلام کردند که خاموشیهای برنامهریزیشده، خسارتهای قابل توجهی به خطوط تولید وارد و برخی واحدها را ناچار به کاهش ظرفیت یا حتی توقف کامل فعالیت کرده است. اتاق بازرگانی ایران نیز بارها هشدار داد که تداوم محدودیت انرژی، سرمایهگذاری و اشتغال را تحت تأثیر قرار میدهد و رشد اقتصادی را کاهش خواهد داد. حتی معاون وزارت صمت شهریور گذشته اعلام کرد که در یک سال و نیم اخیر، خسارات یا عدمالنفع تعطیلات اجباری ناشی از کمبود برق و گاز ۵۰۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود.
اما این نگرانی امسال بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. چرا که اقتصاد ایران در ماههای اخیر علاوه بر مشکلات ساختاری، تحت تأثیر تبعات جنگ و آسیب به برخی زیرساختها نیز قرار گرفته و بسیاری از بنگاههای تولیدی هنوز در حال بازیابی ظرفیت خود هستند. در چنین شرایطی، بازگشت خاموشیهای گسترده میتواند فشار مضاعفی بر بخش تولید وارد کند؛ بخشی که موتور اشتغال، صادرات غیرنفتی و رشد اقتصادی کشور محسوب میشود.
پیش از این، آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، با اشاره به خسارتهای گسترده خاموشیها در سال گذشته، یاداور شده بود که رئیسجمهور بر جلوگیری از قطع برق صنایع تأکید کرده و اگر این سیاست به طور کامل اجرا شود، احتمالاً سهم بیشتری از خاموشیها به بخش خانگی منتقل خواهد شد. او گفته بود که مردم ممکن است ناچار شوند روزانه حدود دو ساعت خاموشی را تحمل کنند تا چرخه تولید کشور متوقف نشود.
اما حالا به نظر میرسد با خلف وعده گستردهای روبهرو هستیم و قطعی برق همزمان دامن بخش خانگی و صنایع را گرفته است. به نظر میرسد وعدههای دولتی در حالی رسانهای میشد که حتی در خوشبینانهترین سناریوهای گزارشات کارشناسی هم کسری تولید برق در اوج مصرف همچنان دو رقمی براورد میشد. بنابراین قول عبور بدون خاموشی از تابستان، بیش از آنکه بر ظرفیت واقعی شبکه استوار باشد، به تحقق مجموعهای از پیشفرضهای شکستنی از جمله کاهش گسترده مصرف بخش خانگی، عدم خروج نیروگاهها از مدار در شرایط تداوم تنشهای سیاسی و رشد محدود تقاضا وابسته بوده و صرفا مصرف رسانهای و تبلیغاتی داشته است.
خاموشیها پابرجا اما احتمالا کمتر از پارسال است
حمیدرضا صالحی، نائبرئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، ضمن تایید آغاز قطعیهای برق بخش خانگی از روز شنبه بیستم تیرماه ما کشوری هستیم که سالیان سال در بخش برق سرمایهگذاری نکردهایم. ظرفیت صنعت تجدیدپذیر هم محدود است و اینکه یکدفعه بتواند بیاید و همه کمبودهای بخش برق را بر عهده بگیرد و برطرف کند، آن هم با دو سه سال فعالیت، اصلاً امکانپذیر نیست. ضمن اینکه تولید برق تجدیدپذیر وابسته به خورشید و آفتاب است؛ یعنی عملاً تولید آن در روز انجام میشود و میتواند بخشی از پیک روز را کاهش دهد، اما بر پیک شب تأثیری ندارد».
به گفته او در چنین شرایطی و همزمان با اینکه در تابستان امسال با گرمای شدید، بهویژه در یکی دو روز اخیر و هفته جاری، روبهرو شدهایم، طبیعی است با توجه به کمبود برقی که از قبل وجود داشته، این مسئله خودش را نشان دهد.
او با اشاره به عدم استفاده دولت از ظرفیت بخش خصوصی ادامه میدهد:«ما هر سال با کمبود برق مواجه بودهایم، چون نه در بخش مصرف مدیریت مناسبی انجام دادهایم، نه در بخش تولید سرمایهگذاری کافی صورت گرفته و نه در زیرساختها سرمایهگذاری شده است. قاعدتا هر سال این کمبود باید بیشتر هم میشد، اما امسال به دلیل شرایط جنگ، تحریمها، محدودیتهای ایجادشده، کاهش تولید برخی صنایع و آسیب دیدن تعدادی از واحدهای صنعتی در جریان جنگ، این تصور به وجود آمد که شاید دیگر نیازی به اعمال خاموشی نباشد. اما واقعیت این است که ما با کمبودی در حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار مگاوات روبهرو هستیم و این میزان با چند هزار مگاوات برق خورشیدی جبران نمیشود. اگر قرار باشد انرژی خورشیدی نقش مؤثری در شبکه داشته باشد، باید چند برابر ظرفیت فعلی توسعه پیدا کند تا بتواند بخشی از این کسری را پوشش دهد. ضمن اینکه راندمان آن نیز محدود است و تولید برق فقط در طول روز انجام میشود و نمیتوان انتظار داشت ۲۴ ساعت شبانهروز برق مورد نیاز را تأمین کند، مگر اینکه همزمان شبکههای ذخیرهسازی انرژی نیز ایجاد شود که آن هم نیازمند سرمایهگذاری گسترده است».
صالحی تاکید میکند در چنین شرایطی طبیعتا روشن بود که با خاموشی مواجه میشدیم فقط امید میرفت شاید میزان آن به اندازه سال گذشته نباشد.
منبع: نفت ما
