شکست انحصار ژاپن در «نانو رُس» با فرمول ایرانی

حسن پوی‌پوی؛ مدیر برنامه استاندارد ستاد نانو با بیان اینکه تدوین استاندارد فرآیندی پیچیده و طولانی برای حفظ منافع ملی است، به بیان مصادیقی از نبردهای دیپلماتیک ـ علمی پرداخت و گفت: در پرونده “نانو رُس”، ژاپن با تمام قوا و اعزام نویسندگان کتب مرجع جهانی به مقابله با استاندارد پیشنهادی ایران برخاست، اما پس از ۴ سال بحث فنی، تسلیم تعریف دقیق ایران شد.

پوی‌پوی با اشاره به اینکه تدوین یک استاندارد بین‌المللی فرآیندی بسیار زمان‌بر و پیچیده است، اظهار کرد: کشورهای پیشرو در هر صنعتی برای اینکه تمام زنجیره ارزش آن حوزه را پوشش دهند، استانداردسازی را در اولویت قرار می‌دهند. مهم‌ترین کارکرد استاندارد، تسهیل تجارت، صادرات و تبادل کالاست؛ به‌ویژه در حوزه محصولات و فناوری‌های نوین (High-tech) که استانداردهای قدیمی و سنتی دیگر پاسخگوی ارزیابی کیفیت و ایمنی آن‌ها نیستند.

وی افزود: وقتی کشوری قصد صادرات محصولی جدید را دارد، اولین سؤال مشتری جهانی این است؛ «این محصول طبق چه‌استانداردی ارزیابی شده است؟»، بنابراین، کشورهای دارای اولویت صادراتی، ناچارند به حوزه تدوین استاندارد ورود کنند تا نتایج ارزیابی کیفی‌شان در مراجع معتبر قابل استناد باشد.

استانداردسازی؛ ابزار دفاع از منافع ملی

مدیر برنامه استاندارد ستاد نانو، حفظ منافع ملی را دومین رکن حضور در مجامع بین‌المللی دانست و گفت: مشارکت در کمیته‌های استاندارد صرفاً برای تدوین نیست، بلکه برای نظارت بر عملکرد رقباست. اگر کشوری استانداردی را به‌گونه‌ای بنویسد که فقط محصول خودش قابلیت انطباق با آن را داشته باشد، عملاً ورود دیگران به بازار را مسدود کرده است.

وی تأکید کرد: حضور متخصصان ما در این کمیته‌ها باعث می‌شود ضمن آگاهی از وضعیت جهانی، اجازه ندهند استانداردهایی تصویب شود که منافع ملی ما را به خطر بیندازد و مانع صادرات محصولات ایرانی شود.

یادگیری در لبه دانش جهانی

پوی‌پوی حضور در جلسات ایزو را یک فرصت یادگیری بی‌نظیر توصیف کرد و گفت: مباحثی که در تدوین استاندارد مطرح می‌شود، دقیقاً در «لبه دانش» قرار دارد. متخصصان ما از دانشگاه و صنعت کنار شبکه‌ای از زبدگان جهانی قرار می‌گیرند و با تکنولوژی‌های روز و رقبای بین‌المللی آشنا می‌شوند، این تعاملات منجر به توسعه دانش و مهارت تخصصی شرکت‌های ایرانی می‌شود.

روایت یک نبرد ۴ساله با ژاپن بر سر “نانو رُس”

پوی‌پوی در ادامه به ذکر مصداقی عینی از چالش‌های تدوین استاندارد پرداخت و گفت: چند سال پیش که ستاد نانو روی بحث «نانو رُس» (Nano-clay) سرمایه‌گذاری کرده بود، ما پیشنهاد تدوین استاندارد جهانی آن را ارائه دادیم. این ماده در صنایع کامپوزیت، پلاستیک و حوزه‌های مختلف کاربرد دارد و ما می‌خواستیم ویژگی‌ها، روش‌های اندازه‌گیری و تعاریف آن را استاندارد کنیم.

وی اضافه کرد: پس از ارائه پیشنهاد ایران، کشور ژاپن به‌شدت با آن مخالفت کرد و چندین متخصص برجسته (Expert) را برای مقابله فرستاد، ماجرا از این قرار بود که ژاپنی‌ها معدن «بنتونیت» عظیمی داشتند که خاک آن را استخراج می‌کردند و پس از فرآوری به‌نام «نانو رُس» در بازارهای داخلی و خارجی می‌فروختند، تعریفی که ایران در استاندارد ارائه کرده بود، با محصول تولیدی ژاپن در تضاد بود.

پوی‌پوی تصریح کرد: ژاپن کارشناسانی را به میدان فرستاد که نویسندگان کتاب‌های مرجع بین‌المللی (مثلاً انتشارات جان وایلی) بودند؛ یعنی افرادی در بالاترین سطح علمی. آن‌ها ایرادات فنی می‌گرفتند چون تعریف ما از فاصله صفحات نانو و ویژگی‌های آن، محصول آن‌ها را از دایره استاندارد خارج می‌کرد، این چالش و دعوای علمی حدود ۳ تا ۴ سال طول کشید، اما در نهایت آن‌ها پذیرفتند که تعریفی که ایران ارائه داده است، به‌عنوان استاندارد پایه (Part 1) تصویب شود و پیشنهاد آن‌ها به‌عنوان بخش دوم (Part 2) مطرح گردد.

ورود غول آرایشی جهان به چالش با ایران

مدیر برنامه ایمنی ستاد نانو به پرونده‌ای جدید در سال ۲۰۲۴ نیز اشاره کرد و گفت: اخیراً پیشنهادی برای استانداردسازی «زینک اکساید» (Zinc Oxide) با کاربردهای آرایشی و بهداشتی ارائه دادیم، بلافاصله کشورهای اروپایی واکنش نشان دادند.

وی خاطرنشان کرد: شرکت بزرگ «اورآل» (L’Oréal) که بزرگترین تولیدکننده لوازم آرایشی و بهداشتی در دنیاست، دو تا سه متخصص ارشد خود را معرفی کرد تا وارد بحث‌های فنی با ما شوند. آن‌ها اکنون بر سر جزئیاتی مانند سایز ذرات و تعاریف فنی با تیم ایران در حال مذاکره هستند و این نشان‌دهنده اهمیت و جدّیت فضایی است که متخصصان ایرانی در آن نقش‌آفرینی می‌کنند.

مدیر برنامه استاندارد ستاد نانو با تشریح فرآیند پیچیده ۳ تا ۴ ساله تدوین یک استاندارد بین‌المللی، از رقابت سنگین کشورهای پیشرو برای تصاحب کرسی‌های «لیدری» خبر داد و گفت: شرکت‌های بزرگ آرایشی جهان که لیدر بازار هستند، وقتی متوجه شدند ایران در حال تدوین استانداردی است که منافع آن‌ها را تهدید می‌کند، بدون اعلام قبلی وارد میدان شدند تا با ایجاد چالش‌های فنی، مانع از تغییر قواعد بازی به‌نفع ایران شوند.**

پوی‌پوی در ادامه سخنان خود پیرامون پرونده استاندارد «زینک اکساید» با کاربرد آرایشی و بهداشتی، به واکنش‌های پنهان و آشکار رقبای بین‌المللی اشاره کرد و گفت: ما متوجه شدیم که برخی شرکت‌های بزرگ و لیدر بازار جهانی، بدون اینکه رسماً اعلام کنند از فناوری نانو در محصولاتشان استفاده می‌کنند، در حال بهره‌برداری از این فناوری بودند، اما به‌محض اینکه احساس کردند استاندارد پیشنهادی ایران ممکن است منافع تجاری‌شان را به خطر بیندازد یا آن‌ها را مجبور به شفاف‌سازی کند، به‌سرعت ورود پیدا کردند.

وی افزود: اکنون چالش جدی با این شرکت‌ها داریم؛ چرا که آن‌ها مدعی هستند لیدر بازار آرایشی و بهداشتی جهانند و کمیته‌های فنی مرتبط نیز عمدتاً تحت‌نفوذ آن‌هاست. این کشورها و شرکت‌های پیشرو تمام تلاش خود را می‌کنند تا در تدوین استاندارد نیز «لیدر» باقی بمانند و تعیین‌تکلیف کنند، تا سایر کشورها مجبور به دنباله‌روی از آن‌ها باشند.

ماراتن ۳ تا ۴ ساله در ایزو

مدیر برنامه استاندارد ستاد نانو فرآیند تدوین استاندارد در سازمان جهانی ایزو (ISO) را مسیری طولانی و نفس‌گیر توصیف کرد و گفت: تدوین هر استاندارد بین‌المللی پروسه‌ای بین ۳ تا ۴ سال زمان می‌برد. این استانداردها در کمیته‌های فنی تخصصی (Technical Committees) نوشته می‌شوند که هم‌اکنون بیش از ۳۰۰ کمیته فنی در ایزو فعال است؛ از کمیته فولاد گرفته تا رنگ و نساجی.

پوی‌پوی تصریح کرد: در کمیته فنی نانو (ISO/TC 229)، ۳۸ کشور به‌عنوان عضو اصلی (P-member) حضور دارند که جمهوری اسلامی ایران نیز یکی از آن‌هاست، همچنین ۱۸ کشور دیگر به‌عنوان عضو ناظر (Observer) تنها مستندات را دریافت می‌کنند و حق رأی یا ارائه پیشنهاد استاندارد ندارند. نکته مهم این است که اگر کشورهای عضو اصلی مشارکت فعال نداشته باشند، پس از مدتی تنزل رتبه پیدا می‌کنند (Downgrade) و به عضو ناظر تبدیل می‌شوند.

رقابت بر سر تصاحب دبیرخانه‌ها

وی با بیان اینکه کشورها برای نفوذ بیشتر سعی در تصاحب دبیرخانه کمیته‌های فنی دارند، اظهار داشت: کشورهایی که در یک حوزه خاص اولویت دارند، تلاش می‌کنند دبیرخانه آن کمیته را در اختیار بگیرند تا بتوانند نوعی «لیدری» و نفوذ در آن حوزه اعمال کنند، به‌عنوان مثال، ژاپن در حوزه «نانوحباب» (Nano-bubbles) بسیار قوی عمل می‌کند و سعی دارد با در دست داشتن دبیرخانه، استانداردهای این حوزه را مطابق منافع خود راهبری کند.

پوی‌پوی در خصوص نحوه تصویب نهایی استانداردها گفت: فرآیند تدوین کاملاً مبتنی بر اجماع و رفت‌وبرگشت نظرات است. وقتی پیشنهادی (پروپوزال) ارائه می‌شود، کشورها باید آن را بررسی کنند. هر کشور ذی‌نفعان داخلی خود شامل اساتید دانشگاه، شرکت‌ها و سازمان‌های مرتبط را جمع می‌کند و نظرات فنی آن‌ها را در قالب «کامنت» به کمیته ایزو ارسال می‌کند.

وی افزود: این فرآیند رفت‌وبرگشت تا ۳ یا ۴ سال ادامه می‌یابد تا تمامی ابهامات فنی برطرف شود، در نهایت، در مرحله آخر رأی‌گیری انجام می‌شود و اگر اکثریت کشورها رأی مثبت دهند، استاندارد منتشر خواهد شد.

جایگاه درخشان ایران در آمارهای جهانی

مدیر برنامه ایمنی ستاد نانو در پایان با ارائه آماری از جایگاه ایران خاطرنشان کرد: طبق نمودارها و مستندات موجود، جمهوری اسلامی ایران در تدوین استانداردهای بین‌المللی نانو، پس از کشورهای آمریکا، کره جنوبی و ژاپن، رتبه چهارم جهان را از نظر تعداد استانداردهای تدوین‌شده در اختیار دارد.

پوی‌پوی همچنین در خصوص جایگاه ایران در تدوین استانداردهای ملی گفت: علاوه بر عرصه بین‌الملل، کشورها استانداردهای ملی خود را نیز تدوین می‌کنند، در این بخش نیز ایران پس از چین و انگلستان، رتبه سوم جهان را از نظر تعداد استانداردهای ملی فناوری نانو به خود اختصاص داده است.

وی تأکید کرد: این جایگاه، علاوه بر منافع اقتصادی و فنی، یک «پرستیژ» و اعتبار بین‌المللی برای کشور به‌همراه دارد؛ چرا که نشان می‌دهد ایران در حوزه‌ای که لبه دانش و فناوری است، نه‌تنها مصرف‌کننده نیست، بلکه به‌عنوان یک «لیدر» و مرجع علمی شناخته می‌شود.